Aan de top van de Europese Unie circuleert sinds november 2024 een vernietigend intern rapport dat Israël beschuldigt van oorlogsmisdaden in Gaza. Toch blijft het stil rond concrete sancties tegen het land. Het vertrouwelijke document -dat VRT NWS kon inkijken- schetst een ontluisterend beeld van het afgelopen jaar in Gaza.
Europese Unie stelt in gelekt rapport zélf oorlogsmisdaden in Gaza vast, toch blijft het stil over sancties tegen Israël
Tom Van de Weghe
Gepubliceerd:
In het kort:
Een gelekt EU-rapport beschuldigt Israël van oorlogsmisdaden in Gaza, waaronder het gebruik van uithongering als oorlogswapen en systematische aanvallen op ziekenhuizen en hulpverleners.
Het vertrouwelijke document circuleert al sinds november 2024 binnen EU-instellingen, maar het associatieakkoord met Israël - goed voor 15 miljard euro jaarlijkse export naar Europa - blijft ondanks de mensenrechtenclausule ongewijzigd.
Op 23 juni moeten EU-ministers van Buitenlandse Zaken beslissen over mogelijke opschorting van het akkoord, maar unanimiteit is vereist en landen als Duitsland en Italië hebben het onderzoek tot nu toe niet gesteund.
Het document baseert zich op bevindingen van de VN, het Internationaal Strafhof (ICC) en het Internationaal Gerechtshof (ICJ). De conclusie: Israël heeft in Gaza "de fundamentele principes van het oorlogsrecht geschonden", met tienduizenden burgerslachtoffers, onder wie een overweldigend aantal vrouwen en kinderen. De tekst spreekt zwart op wit over het gebruik van uithongering als oorlogsmethode, en het systematisch aanvallen van ziekenhuizen, scholen en hulpverleners.
Alle partijen in het conflict – Israël, Hamas en andere gewapende groepen – maken zich volgens het rapport schuldig aan ernstige schendingen van het oorlogsrecht. Maar het wijst vooral naar Israël voor het systematisch bombarderen van burgers, blokkeren van hulpgoederen en het uithongeren van de bevolking.
Dat zijn zware schendingen van het internationaal recht, mogelijk misdaden tegen de menselijkheid. Toch blijft Israël genieten van voorkeurstarieven op de Europese markt – onder een associatieakkoord waarin mensenrechten nochtans centraal staan.
Uithongering als oorlogswapen
Het rapport spreekt van een “apocalyptische situatie” in Gaza. De blokkade van Israël op voedsel, water, brandstof en medische hulp maakt volgens het document deel uit van een patroon dat kan worden beschouwd als uithongering als oorlogswapen – een erkende oorlogsmisdaad onder internationaal recht.
Het rapport documenteert ook meer dan 500 aanvallen op ziekenhuizen, ambulances en zorgverleners in Gaza. Zestien van de 36 ziekenhuizen functioneerden in november 2024 nog deels, de rest is vernield of gesloten.
Volgens de EU en de VN gaat het vaak om doelgerichte aanvallen. Zelfs als Israël stelt dat Hamas militaire infrastructuur gebruikt onder ziekenhuizen, blijft het land verplicht de basisregels van oorlogsrecht te respecteren, zoals proportionaliteit en voorzorg.
EU-top al maanden op de hoogte van rapport
Opvallend: het rapport circuleert al sinds november 2024 binnen de EU-instellingen. Europese topambtenaren, eurocommissarissen en ministers zijn al maanden op de hoogte dat de Europese mensenrechtenclausule in theorie geschonden is.
Maar het bestaande associatieakkoord tussen de EU en Israël blijft gewoon doorlopen. Dat akkoord – goed voor 15 miljard euro per jaar aan Israëlische export naar Europa – bevat een duidelijk mensenrechtenartikel (artikel 2): "beide partijen verbinden zich tot het respecteren van mensenrechten en democratische principes."
Bij schendingen kunnen voordelen worden ingetrokken. Maar dat is tot op vandaag nog nooit gebeurd. Op 23 juni, tijdens hun laatste bijeenkomst voor de zomer, moeten de EU-ministers van Buitenlandse Zaken beslissen of het akkoord met Israël tijdelijk wordt opgeschort. Of die beslissing er komt, is hoogst onzeker.
Geloofwaardigheid EU op het spel
Officieel is het Europees buitenlandbeleid in handen van Kaja Kallas, maar het echte besluit ligt bij de Europese Commissie, geleid door Ursula von der Leyen, én bij de lidstaten.
Duitsland en Italië – traditioneel Israëlgezind – hebben het artikel 2-onderzoek tot nu toe niet gesteund, maar ook daar groeit de kritiek op Israël. 17 lidstaten zoals Ierland, Spanje en België dringen daar wél al een tijdlang op aan.
Volgens diplomatieke bronnen wordt achter de schermen gewerkt aan een verzachtende tussenoplossing: Israël zou extra humanitaire toegang verlenen in de aanloop naar 23 juni, waarna de EU kan zeggen dat er "vooruitgang" is.
De geloofwaardigheid van de EU komt internationaal steeds meer onder druk. In veel landen, zeker in het Globale Zuiden, wordt de Europese houding tegenover Gaza gezien als hypocriet, vergeleken met de snelle sancties tegen Rusland na de inval in Oekraïne.
Intussen zijn ook de bevindingen van de VN scherper geworden. Zo noemt De VN-mensenrechtencommissaris de Israëlische acties in Gaza “gelijkwaardig aan etnische zuivering”. De VN-onderzoekscommissie voor Palestina spreekt van het misdrijf van uitroeiing en van seksueel geweld tegen vrouwen en kinderen, dat “neerkomt op marteling”.
23 juni: lakmoesproef voor Europa?
Als de Europese buitenlandministers op 23 juni tot de conclusie komen dat Israël géén mensenrechten schendt, ondermijnen ze volgens experts hun eigen mensenrechtenbeleid, het internationale recht en hun geloofwaardigheid tegenover toekomstige conflicten.
Zelfs als het artikel 2-schendingsrapport wordt goedgekeurd, is dat geen garantie voor actie. Voor opschorting van het hele akkoord is immers unanimiteit vereist, en Hongarije zou dat blokkeren. Voor bevriezing van alleen de handelsvoordelen volstaat een gekwalificeerde meerderheid, maar ook dan moeten grote landen zoals Duitsland of Italië hun positie herzien.
Het rapport is nochtans duidelijk. De auteurs van het EU-rapport roepen de lidstaten op om militaire export naar conflictgebieden te herbekijken, volledige steun te geven aan internationale gerechtshoven en dringend te pleiten voor een staakt-het-vuren en onbelemmerde toegang voor hulporganisaties.
Of die oproep effect zal hebben, blijft onzeker. Maar de auteurs besluiten het rapport met een duidelijke waarschuwing: “Zonder onmiddellijke actie dreigt Gaza uit te groeien tot de grootste door mensen veroorzaakte catastrofe van deze eeuw.”
