Hoe VRT NWS bericht over het geweld in Gaza: welke termen we gebruiken en waarom

Er zijn weinig onderwerpen die zo veel reacties uitlokken als het Israëlisch-Palestijns conflict. Dat is al jaren zo en dat zal niet snel veranderen. Dat is ook niet onlogisch: het gaat om een langlopend conflict, met een al even lange en complexe geschiedenis.

De terroristische aanslag van Hamas op Israël op 7 oktober 2023 was het gruwelijke begin van een nieuwe fase in het conflict. 1.250 mensen werden gedood en 250 mensen werden ontvoerd naar Gaza. Tientallen gijzelaars zijn nog altijd niet terug kunnen keren.

De Israëlische regering en het Israëlische leger hebben sinds die aanval de jacht op Hamas geopend. Naast Hamasstrijders kwamen al snel ook veel burgers in Gaza om het leven. Woonwijken, scholen en ziekenhuizen werden gebombardeerd. Meer dan 54.000 Gazanen zijn al om het leven gekomen, onder wie 15.000 kinderen.  

“We krijgen van ons publiek heel wat vragen over hoe we berichten over de oorlog in Gaza", zegt Stijn Verhaaren, hoofdredacteur bij VRT NWS. "Ook op de redactie worstelen journalisten hiermee, net zoals vele nieuwsredacties overal ter wereld. We hebben hierover overlegd met een ruime groep journalisten uit verschillende delen van de redactie, met onze deontologische raad en met externe experts.”

"Wij zijn journalisten en moeten onze journalistieke rol spelen. Als nieuwsdienst van de openbare omroep staan we aan de kant van de mensenrechten, de menselijke waardigheid en het internationaal recht. We brengen feitelijk verslag uit van wat er op het terrein gebeurt en moeten die feiten benoemen. Daarnaast is het onze rol om kritische vragen te stellen en verschillende stemmen aan het woord te laten”, besluit Verhaaren.

Die feiten correct benoemen, is niet altijd eenvoudig. Westerse journalisten mogen Gaza niet binnen en lokale journalisten zijn vaak zelf het slachtoffer van bombardementen. Daardoor moeten we het vaak stellen met informatie van het Israëlische leger, de Israëlische regering of van Hamas. Die informatie valt dan weer moeilijk te dubbelchecken.

Het is dus vaak met 2 woorden spreken: "Dat zegt het Israëlische leger", "volgens Hamas...". En als de feiten later niet (helemaal) blijken te kloppen, dan zetten we dat in de mate van het mogelijke recht. 

Helemaal voorzichtig zijn we met de grote woorden om een conflict of geweld te omschrijven. Soms omdat ze een juridische basis hebben, maar ook omdat ze vaak een complexe betekenis hebben, die verloren dreigt te gaan in de soms snelle journalistiek van vandaag. 

Daarom hebben we opgelijst welke woorden VRT NWS gebruikt om het geweld in Gaza te omschrijven. We leggen uit wat ze precies betekenen en waarom we ze gebruiken of juist niet gebruiken.

Misdaden tegen de mensheid zijn gewelddaden (bijvoorbeeld moord, martelen, verkrachting of seksueel geweld, ...) gepleegd in het kader van een veralgemeende of stelselmatige aanval op de burgerbevolking en met kennis van bedoelde aanval.

Een veralgemeende aanval heeft een massaal, frequent en grootscheeps karakter gericht op de burgers. Een stelselmatige aanval is gepland en georganiseerd tegen burgers. Een dergelijke aanval is het resultaat van een beleid dat het toevallige karakter ervan onwaarschijnlijk maakt. 

VRT NWS heeft het over misdaden tegen de mensheid. De VN heeft in een rapport de misdaden tegen de mensheid van Israël en Hamas in dit conflict uitgebreid beschreven. 

Daarnaast heeft het Internationaal Strafhof een aanhoudingsbevel voor vermoedelijke misdaden tegen de mensheid uitgevaardigd tegen de Israëlische premier Benjamin Netanyahu en voormalig Defensieminister Yoav Gallant.

Volgens het Strafhof zijn er "redelijke gronden om aan te nemen dat Netanyahu en Gallant strafrechtelijke verantwoordelijkheid dragen voor moord, vervolging en andere inhumane daden".

Het Strafhof heeft ook een aanhoudingsbevel uitgevaardigd tegen Hamasleider Mohammed Deif wegens vermoedelijke misdaden tegen de mensheid. Ook al wordt aangenomen dat Deif niet meer leeft, het Strafhof handhaaft het arrestatiebevel tot het bewijs van zijn overlijden geleverd is.

Oorlogsmisdaden zijn de meest ernstige schendingen van de wetten en gebruiken van de oorlog. Deze wetten en gebruiken gaan over de bescherming van burgers, krijgsgevangenen, zieken en verzorgend personeel; de bescherming van bepaalde goederen (zoals plundering of vernietiging zonder militaire noodzaak); het verbod op bepaalde gevechtsmethoden en -middelen, zoals verboden wapens. 

VRT NWS heeft het over oorlogsmisdaden gepleegd door Israël en Hamas. De VN heeft in een rapport de oorlogsmisdaden van Israël en Hamas in dit conflict uitgebreid beschreven. 

Voorts spreken de arrestatiebevelen tegen Netanyahu en Gallant ook over "vermoedelijke oorlogsmisdaden". Het gaat om uithongering als oorlogsmethode en om het intentioneel aanvallen van de burgerbevolking. Ook tegen Hamasleider Mohammed Deif is een aanhoudingsbevel uitgevaardigd wegens vermoedelijke oorlogsmisdaden.

Etnische zuivering betekent dat een bepaalde groep van een grondgebied - opzettelijk en systematisch - verdreven of gedwongen verplaatst wordt. Het is geen juridisch begrip. Het gedwongen verdrijven of verplaatsen van bevolkingsgroepen in oorlogstijd is wel een oorlogsmisdaad.

Gedwongen verplaatsing is niet opgenomen in de beschuldigingen die het Internationaal Strafhof heeft geuit in het arrestatiebevel tegen Netanyahu en Gallant, maar een groot deel van de bevolking van Gaza is de facto gedwongen verplaatst. Intussen is 81 procent van Gaza militaire zone of onder evacuatiebevel. VRT NWS spreekt dus van etnische zuivering. 

Genocide is een handeling, gepleegd met de bedoeling om, geheel of gedeeltelijk, een nationale, etnische, religieuze of raciale groep uit te roeien. Het omvat handelingen zoals het doden van leden van de groep, het toebrengen van ernstig lichamelijk of geestelijk letsel aan leden van de groep, het opzettelijk aan de groep opleggen van levensvoorwaarden bedoeld om de lichamelijke vernietiging van de gehele groep of van een gedeelte ervan te veroorzaken, het opleggen van maatregelen bedoeld om geboorten binnen de groep te voorkomen, het gewelddadig overbrengen van kinderen van een groep naar een andere groep.

Het centrale element van de bestanddelen van een misdaad van genocide is de genocidaire intentie die ten grondslag ligt aan de feiten.

Genocide wordt bij het brede publiek beschouwd als het zwaarst mogelijke misdrijf in het internationaal recht. Het Internationaal Gerechtshof in Den Haag buigt zich over de vraag van genocide nadat een rechtszaak werd aangespannen door Zuid-Afrika.

In januari 2024 heeft het Gerechtshof Israël opgedragen om alle mogelijke maatregelen te nemen om een genocide in Gaza te vermijden. Het Hof stelde dat er "ten minste enkele van de handelingen en omissies van Israël in Gaza onder de bepalingen van het Genocideverdrag lijken te vallen".

Er werden voorlopige maatregelen opgelegd aan Israël om genocide en het aanzetten tot genocide te voorkomen en te bestraffen, om de vernietiging van bewijsmateriaal te voorkomen en om de slechte levensomstandigheden in de Gazastrook aan te pakken (waaronder het toelaten van humanitaire hulp).

Het oordeel van het Internationaal Gerechtshof kan echter lang op zich laten wachten. Zolang er geen uitspraak is van het Internationaal Gerechtshof gebruiken we die term niet in eigen naam. Heel wat wetenschappers, internationale organisaties, politici ... gebruiken deze term wel. In onze verslaggeving schrijven we het woord dan ook toe aan de persoon of organisatie die het gebruikt.

Genocidaal geweld is geen juridisch begrip, maar een term die door wetenschappers en onderzoekers wordt gebruikt bij onderzoek naar genocidale processen. Daarbij wordt onder meer gekeken naar factoren als de intentie voor het gebruik van geweld, hoe zwaar het geweld is, wat het tempo van de vernietiging is, tegen welke groep het geweld is gericht ...

In Gaza wordt belangrijke infrastructuur als ziekenhuizen en scholen massaal vernietigd, wordt honger als wapen ingezet, worden medicijnen en brandstof tegengehouden, moeten mensen de facto hun woonplaats verlaten ... Daarnaast zijn er verschillende dehumaniserende verklaringen van leden van de Israëlische regering en de legertop. Op basis van al deze elementen kan VRT NWS de term genocidaal geweld gebruiken voor de daden die het Israëlische leger stelt in Gaza.