Waarom iedereen heel anders reageert op hittestress (maar er zijn wel algemene tips om ons er beter tegen te wapenen)

Hittestress is een term die wordt gebruikt om de klachten te beschrijven die mensen kunnen ervaren tijdens perioden van extreme hitte, vooral tijdens een hittegolf. Het ontstaat wanneer het lichaam moeite heeft om af te koelen en daardoor oververhit raakt.

Bij hittestress spelen niet enkel de temperatuur, maar ook de luchtvochtigheid, de zonnestraling en de windsterkte een belangrijke rol. In Nederland noemen ze die factoren samen de hittekracht. Toch wordt daar in aankondigingen en hittewaarschuwingen nog maar weinig over gesproken. 

Door de klimaatverandering zullen hittegolven frequenter en intenser worden en mogelijk langer duren. De cijfers van de voorbije jaren tonen het aan: het aantal dagen met 'hoge hittestress' in Europa (gevoelstemperatuur van minstens 32 graden Celsius) was vorig jaar het op 1 na hoogste.

In het zuidoosten van Europa kregen burgers vorig jaar te maken met 66 hittedagen, tegenover 29 normaal. Maar het zal niet enkel tot het gebied rond de Middellandse Zee en/of Oost-Europa beperkt blijven: ook België zal een stijging zien. 

We kunnen er dus maar beter op voorbereid zijn. Dan is de kans op hittedoden kleiner. Vooral mensen boven de 65 jaar, kinderen onder de 4 jaar en mensen met neurologische aandoeningen en chronische ziektes zijn kwetsbaar.

De voorbije 20 jaar waren er gemiddeld 450 overlijdens in Vlaanderen per jaar door hittestress. Experts verwachten dat dit aantal tegen 2050 kan oplopen tot 3.000 per jaar, onder meer omdat de bevolking steeds ouder wordt en de temperatuurstijging nog gaat toenemen. 

Het principe is eenvoudig: ons lichaam probeert de temperatuur altijd geregeld te krijgen op 37 graden. De mens in rust voelt zich immers het meest comfortabel bij een kerntemperatuur - de temperatuur gemeten diep in het lichaam - van 37 graden Celsius en een gemiddelde huidtemperatuur van 33 graden. Als dat door bepaalde factoren zoals externe hitte, een hoge luchtvochtigheid, de zonnestraling en weinig of geen wind moeilijk(er) wordt, komt het lichaam onder druk te staan. 

"De hypothalamus in de hersenen is de thermostaat voor ons lichaam", vertelt Jan Bourgois, professor Inspannings- en Omgevingsfysiologie aan UGent. "Als de kerntemperatuur stijgt, gaat de hypothalamus het signaal geven dat we moeten afkoelen."

In eerste instantie gaan de bloedvaatjes ter hoogte van de huid wijder openstaan voor een betere doorbloeding. Daardoor kan de warmte uit diepere delen van het lichaam beter afgevoerd worden via de huid, die ongeveer 33 graden warm is. Het betekent een extra belasting voor het hart. 

Is dat onvoldoende, dan gaan we zweten. "Als we het zweet verdampen, gaan we afkoelen. Zweet dat in kledij wordt opgenomen of gewoon op de grond afdrupt, heeft geen enkel effect naar afkoeling toe." Net omdat het zweten door verdamping zo belangrijk is, speelt de luchtvochtigheid een belangrijke rol in het bepalen van de hittestress: hoe vochtiger, hoe moeilijker het verdampingsproces.

Ons lichaam probeert door thermoregulatie oververhitting te vermijden en de thermostaat op 37 graden te houden. "Thermofysiologie is een moeilijk domein, omdat zoveel lichamelijke systemen er een invloed op hebben. Naast de hersenen spelen ook het zenuwstelsel, de hormonen, het hart, de bloedvaten en de nieren hierin een belangrijke rol," zegt Bourgois.

Net daarom zien we zoveel verschillen in hoe mensen reageren op hittestress. De ene zal makkelijker met hitte kunnen omgaan dan de andere. En om het nog complexer te maken: ook andere eigenschappen zoals lichaamsoppervlakte, lichaamsmassa, de verhouding van spieren en vet, geslacht, leeftijd, etniciteit en fysieke fitheid spelen een rol. 

Het goede nieuws is dat we ons er voor een groot deel kunnen tegen wapenen. Er is natuurlijk acclimatisatie, een herhaalde blootstelling aan warmtebelasting waardoor het vermogen om overtollige warmte af te geven toeneemt. We trainen ons lichaam dan als het ware voor het omgaan met warmte. 

Maar er zijn ook algemene, permanente adviezen die altijd nuttig zijn en tijdens een periode van warmte van pas kunnen komen. Zo wapent een algemene fitheid ons beter tegen hittestress. Regelmatig bewegen is dus ook goed om beter te kunnen omgaan met hittestress.

Dat komt omdat tijdens het sporten ons lichaam intern opwarmt. Vaak gaan we het warm krijgen of zweten tijdens het bewegen of sporten. En daardoor raakt ons lichaam net beter getraind op het afvoeren van overtollige warmte. Hoe beter dat mechanisme getraind is, hoe beter gewapend we zijn tegen hittestress. In die zin is een saunabezoek af en toe ook geen slecht idee. 

Bourgois zet een lage fysieke fitheid op een lijst van risicofactoren voor hitte-aandoeningen. Maar ook slaaptekort staat erin, net als jetlag. Zorg er dus voor dat je voldoende uitgerust bent, en al zeker met een hitteperiode in zicht. In onderstaande lijst staan risicofactoren opgesomd, probeer die zoveel als mogelijk te beperken. 

Dit is een beperkte lijst van risicofactoren voor hitte-aandoeningen:

• hoge temperatuur en luchtvochtigheidsgraad

• onvoldoende schaduw

• niet-aangepaste kledij 

• lage fysieke fitheid

• onvoldoende drinken/eten

• slaaptekort/jetlag

• alcohol of drugs

• niet geacclimatiseerd zijn

• neurologische aandoeningen, hart- en vaatziekten en genetische ziekten

• ziekte (koorts, luchtweginfectie)

• hoge leeftijd

• medicatie

Ouderen, kinderen onder de 4 jaar en mensen met chronische ziekten zijn het meest kwetsbaar voor hittestress. Dit komt omdat hun thermoregulatiesysteem of 'thermostaat' niet meer (of in het geval van kinderen nog niet) optimaal functioneert. 

We kunnen als mens wel tegen een iets hogere lichaamstemperatuur. Tijdens fysieke inspanningen loopt de kerntemperatuur soms op tot 38 of 39 graden Celsius of meer. Maar te grote afwijkingen mogen niet te lang duren.

"De kerntemperatuur van het lichaam kan gemiddeld oplopen tot 42 graden Celsius (hyperthermie, hoger dan 38 graden) of dalen tot 27 graden (hypothermie, onder de 35 graden) wanneer je bijvoorbeeld in ijskoud water belandt. Maar een te groot thermisch onevenwicht, of het nu te warm of te koud is, kan het lichaam maximaal 3 uur verdragen", schetst Bourgois. 

Een grote hittestress brengt een hoge hittebelasting op het lichaam. Door verlies van vocht en mineralen door overdadig zweten kun je spierkrampen of warmtestuwing krijgen. In het slechtste geval kan een hitteberoerte (hitteslag) optreden. De thermostaat van ons lichaam, de hypothalamus in de hersenen, raakt volledig ontregeld waardoor we niet meer kunnen afkoelen.

Een hitteslag heb je wanneer je binnentemperatuur boven de 40 graden uitkomt. Je lichaam stopt op dat moment met zweten. De persoon in kwestie kan dan naast vermoeid ook verward lijken en zelfs het bewustzijn verliezen. Lees er meer over in dit artikel dat we brachten tijdens de warme julimaand van 2022, enkele weken ook na het overlijden van Lander Segers na een hitteberoerte, op weg naar Compostella. 

Het is daarom belangrijk om bij warm weer naar de signalen van je lichaam te luisteren, zoals in een eerste fase dorst, overmatig zweten en vermoeidheid, tot in een volgende fase hoofdpijn en misselijkheid, duizeligheid of koude rillingen, om te vermijden dat het tot een hitteberoerte zou komen. 

Daar waar het bij een zonneslag doorgaans voldoende is om meteen uit de zon te gaan, te gaan rusten en te drinken, is een hitteslag of hitteberoerte levensbedreigend en moet de patiënt naar de spoeddiensten. 

In de praktijk blijft logisch denken belangrijk. Het weerbericht opvolgen, onze activiteiten aan de hitte aanpassen, aangepaste kleding dragen, de schaduw opzoeken en voldoende drinken zijn vaak gehoorde boodschappen tijdens hitteperiodes, maar Bourgois vindt dat we ons lichaam best wat mogen trainen om warmte beter te weerstaan, voor als het zover is.

Bourgois zegt dat de overheid veel meer moet inzetten op beweging als preventieve factor in het hittestressverhaal. "Mijn eerste boodschap is: maak uw mensen fysiek fit."

Maar het houdt voor hem ook in dat we zuinig omspringen met airco's, zodat ons lichaam geen serreplantje wordt dat nooit meer met (echte) warmte geconfronteerd wordt. We moeten dat thermoregulatiesysteem ook trainen. "En airco's binnen gebruiken? Ja, maar op de juiste manier," zegt hij.

Voor Bourgois houdt dat in: vanaf 34 graden. Daaronder is een ventilator ook een goed idee. Oudere mensen mogen bij hitteperiodes zeker nog naar buiten, maar wel op het juiste moment van de dag, als het nog koel is. Want beweging blijft ook voor hen belangrijk. 

Omdat iedereen zo verschillend reageert op hittestress, omdat de bevolking in België steeds ouder wordt (en dus kwetsbaarder voor hitte), en omdat de klimaatverandering zich verder gaat doorzetten, zou in de ideale wereld een individueel paspoort voor hittestress welkom zijn om nog meer preventief te kunnen werken. 

Maar zover zijn we nog lang niet, zegt Jan Bourgois, omdat thermoregulatie een complex domein is binnen de fysiologie en het onderzoek nog volop loopt. Aan UGent werken ze (in samenwerking met Marine@UGent en het Vlaams Instituut voor de Zee, VLIZ) wel aan een zogenoemd 'climate tolerance framework', waarmee ze hopen alle (of zoveel mogelijk) factoren mee te nemen die de individuele gevoeligheid voor hittestress kunnen bepalen via een algoritme. 

Dat onderzoek is nodig en gebeurt in ons land, in tegenstelling tot bijvoorbeeld Canada en Australië, nog te weinig, vindt Bourgois: "We zijn als maatschappij en vanuit wetenschappelijk perspectief wel sterk bezig om de klimaatverandering te counteren, maar er wordt te weinig gekeken naar de impact ervan op de mens en de gezondheid."

Onlangs heeft de overheid wel een Vlaamse klimaatarts aangesteld. Jules Vertriest zal zich buigen over de gezondheidsproblemen van klimaatverandering. 

Intussen blijft het wachten op een degelijke, uniforme manier om hittestress aan te kondigen. Het gaat dan om een waarde die dus ook de luchtvochtigheid, de straling van de zon en de wind meeneemt, los van de temperatuur (die nog altijd wordt weergegeven onder thermometerhut, in de schaduw).

In tussentijd is het al een verbetering dat vele weerapps de 'feels like'-temperatuur meegeven, die meer rekening houdt met wat een bepaalde temperatuur (onder thermometerhut) echt voor ons lichaam betekent.