Van bijzondere samenstelling tot dossiers die Geert Wilders niet liggen: hierop liep regering in Nederland stuk

"Ik heb getekend voor het strengste asielbeleid, niet voor de ondergang van Nederland." Zo trekt Geert Wilders zijn partij terug uit de meest rechtse coalitie ooit in Nederland. De coalitiepartners VVD, NSC en BBB moeten nu verder zonder de uiterst rechtse PVV.

Dat Wilders er nu uitstapt, was te verwachten, maar komt evengoed als een verrassing. "Het verwondert me dat het zo snel is gegaan", vertelt VRT NWS-journalist Jeroen Reygaert. "Plots kwam Wilders met een tienpuntenplan rond migratie op de proppen, mét een ultimatum: te nemen of te laten." Het lijkt op dat moment een dreigement van Wilders. "Niemand nam dat echt au serieux , maar het is hem dus menens", treedt VRT NWS-journalist Ivan Ollevier hem daarin bij.

Eerst even over dat tienpuntenplan. PVV-leider Geert Wilders is vorig jaar naar de kiezer getrokken met de belofte om het strengste asielbeleid ooit door te voeren. Een belofte die hij tot dusver nog niet heeft kunnen waarmaken. 

Vorige week kwam Wilders met zijn tienpuntenplan over asiel en migratie op de proppen. Hij eiste dat de andere coalitiepartners dat tekenden, maar daar kwam verzet. "Zij willen dat de minister van Asiel en Migratie Marjolein Faber, een lid van de PVV, eerst de plannen uitwerkt die zijn voorgesteld bij het coalitieakkoord", zegt Ollevier. "Wilders moest dus druk zetten onder zijn eigen minister."

"Het absurde is: verschillende andere partijen zijn akkoord met de principes, maar willen dat niet ondertekenen", weet Reygaert. "Veel van die maatregelen zijn waarschijnlijk niet uitvoerbaar of moeten op Europees vlak worden geregeld."

De Nederlandkenners zijn het eens: het tienpuntenplan is voor Wilders een middel om het kabinet te laten vallen. "De regering met het kabinet Schoof heeft nog niet veel waargemaakt", zegt Ollevier. "De maatschappelijke discussie gaat nu over Gaza en defensie. Dat zijn dossiers die Wilders gewoonweg niet liggen."

Daarnaast mist het kabinet-Schoof daadkracht. "Wilders voelt dat hij weinig kan leveren wat hij had beloofd.  Maar dat komt ervan als je veel belooft", reageert Reygaert scherp.

"Hij kon bijvoorbeeld de huurprijzen niet bevriezen en het standpunt van de regering tegenover Israël is veranderd. En er komen inderdaad nog zaken als de verhoogde defensie-uitgaven. Kortom, er valt te weinig te winnen voor Wilders in deze regering", aldus Reygaert.

Zo verlaat Wilders dus het eerste kabinet waarin zijn partij deel uitmaakte van de meerderheid. Om dat kabinet te vormen, moest hij anderhalf jaar geleden nochtans hemel en aarde bewegen.

Door zijn monsteroverwinning was Wilders aan zet om de verkenningsgesprekken te leiden en te zoeken naar mogelijke coalitiepartners. Die vond hij uiteindelijk in BBB, VVD en NSC van Pieter Omtzigt. Het was die laatste die dwarslag, want Wilders als premier was een rode lijn voor Omtzigt.

Na een lange en zware regeringsvorming kwam Omtzigt met een speciale regeringsvorm op de proppen: een extraparlementair kabinet. Een regeringsvorm waarbij geen regeerakkoord wordt gemaakt, maar enkel de beleidspunten worden uitgetekend. In het vakjargon ook wel een 'hoofdlijnenakkoord' genoemd. Gaandeweg worden die beleidspunten verder uitgewerkt.

Daarnaast kunnen er ook ministers en een premier worden aangesteld die niet verbonden zijn aan een van de coalitiepartijen. Zo hoefde Wilders geen premier te worden en kon Dick Schoof als onafhankelijke het kabinet leiden.

"De val van dit kabinet was ingebouwd in de vorming ervan", zegt professor Sarah De Lange, politicologe van de universiteit van Amsterdam. "Het was vanaf het begin duidelijk dat de tegenstellingen op sommige beleidsdomeinen groot waren, met name tussen PVV en NSC. Er was ook weinig vertrouwen dat de partijen zich aan de afspraken zouden houden."

Ollevier ziet twee kampen: "Enerzijds BBB en PVV en anderzijds NSC en VVD. Die laatste nam een tussenpositie in, maar de NSC had het heel moeilijk om met Wilders samen te werken. Ze zijn dus begonnen met zeer veel wantrouwen tegenover elkaar."

Bovendien is er door die speciale regeringsvorm wat misgelopen. "Er is een grote onervarenheid van een groot deel van de ministers van deze ploeg. Er zijn veel kandidaten van buiten gehaald door de verschillende partijen die zelf ook geen of weinig bestuurservaring hadden", zegt De Lange. "Dat zie je ook terug in het feit dat er weinig kon gerealiseerd worden."

Tot grote frustratie dus van Wilders. "De partijleiders bleven in de Tweede Kamer, en Wilders voerde daardoor regelmatig oppositie", aldus De Lange "Via sociale media haalde hij uit tegen het kabinetsbeleid of deed hij zaken die niet in lijn waren met het beleid zoals een reis naar Israël."

"Hij heeft deze stap gezet om opnieuw controle te krijgen over het publieke debat", zegt De Lange. "Hij wil zo laten zien dat voor hem migratie het allerbelangrijkste thema is en dat hij daar geen compromissen in wil maken."

"Door de regering te laten vallen op het thema migratie kan Wilders zeggen: 'Zie je wel dat de rest niet wil'", zegt Reygaert. "Dan kan hij tegen zijn achterban zeggen dat hij ervoor heeft gezorgd dat asiel en migratie terug op de agenda komt", gaat Ollevier verder.

Asiel en migratie was dan ook het thema waarmee Wilders de verkiezingen won, maar die steun lijkt hij steeds meer te verliezen. Hij doet het nog steeds goed in de peilingen, maar zijn kiespubliek wordt wel een pak kleiner. Volgens de laatste peiling valt PVV terug van 37 naar 31 zetels, terwijl VVD er 3 zetels op vooruitgaat.

Wilders hoopt nu met thema asiel en migratie opnieuw naar de kiezer te kunnen trekken, en vooral de schade te beperken. Zijn achterban zal hem wel blijven steunen, klinkt het. "Dit krijgt hij wel uitgelegd. Voor hen is Wilders een soort profeet", zegt Reygaert. Maar of hij nog een deel zal uitmaken van een nieuw kabinet, ligt moeilijker. "Wie zal er met hem nog willen samenwerken?", vraagt Reygaert zich luidop af.

"Ik denk dat de andere 3 partijen wel 2 keer zullen nadenken voor ze met hem opnieuw in zee gaan", zegt Ollevier. "Wilders heeft het zichzelf bijzonder moeilijk gemaakt. Ook voor andere partijen zoals CDA is een samenwerking met Wilders niet mogelijk. Hijzelf weet ook dat als het met deze 3 partijen niet lukt, het met andere ook niet zal lukken."

Een nieuwe coalitie met Wilders - ongeacht de verkiezingsresultaten - lijkt dus een onbegonnen zaak, maar "hij wil zijn aantal zetels verzilveren. Een plekje in het kabinet is dan blijkbaar van secundair belang", besluit Ollevier.