Alleen A's in hoofdstuk 1: vertaler Guido van de Wiel waagde zich aan uitdagende 'Alphabetical Africa'

Een roman waarin in het eerste hoofdstuk alleen maar woorden beginnend met de letter 'A' voorkomen, vanaf het tweede hoofdstuk ook woorden met de letter 'B' en vanaf het midden, in hoofdstuk 26, woorden die met alle letters van het alfabet beginnen. Daarna loopt de teller weer terug, tot je op het einde opnieuw enkel woorden die beginnen met 'A' overhoudt. Dat is het concept van 'Alphabetical Africa' in een notendop, de roman van de Amerikaan Walter Abish uit 1974.

"Het boek is behoorlijk bizar in opzet", zegt vertaler Guido van de Wiel in 'Nieuwe feiten' op Radio 1. Dat weerhield hem er niet van een om een tweetalige uitgave van het boek tot leven te roepen onder de titel 'Alfabetisch Afrika'. Integendeel.

Eerder waagde hij zich al aan 'Les revenentes' van de Franse schrijver Georges Perec, waarin enkel de klinker 'e' voorkomt. Het is haast een sport voor van de Wiel: hoe ver kan je gaan met taal, en de vertaalbaarheid van een boek in het bijzonder?

De beginzin 'ages ago, Alex, Allen and Alva arrived at Antibes' vertaalde van de Wiel naar 'allang appreciëren Alex, Allen, Alva Antibes als aankomstplek'.

"Dat was een van de moeilijkste stukken van het boek", klinkt het. "Ik moet bij het vertalen allerlei registers tegelijk overeind houden. Zowel de inhoud als de vormbeperking, maar ook allerlei symbolische lagen en ambigue begrippen. Soms moest een van de registers daarbij een beetje wijken."

'Airplane' werd 'Air France-toestel', 'ants' werd 'aardmieren'. "Als je je eenmaal met een taal bezighoudt, vind je veel vocabulaire dat we links laten liggen. Dat is eigenlijk zonde."

Een woordenboek was tijdens het vertaalproces geen overbodige luxe. Daarnaast maakte hij ook gebruik van artificiële intelligentie. "Toen ik hiermee begon was dat nog niet echt ontwikkeld, maar in de laatste fase vroeg ik bijvoorbeeld wel eens om 50 omschrijvingen van een bepaald woord te geven. Soms werkte dat wel goed, maar eerder om wat synoniemen en variatie te krijgen dan om echt een hele vertaling te maken."

"Ik wilde echt een vertaling maken en geen bewerking van het boek", zegt van de Wiel. "In de tweetalige uitgave werd de Amerikaanse tekst links en de vertaling rechts geplaatst. Zo kan je als lezer zien hoe ik het heb aangepakt."

Van de Wiel noemt het origineel een "gekke en ridicule tekst". "Maar eigenlijk zijn alleen de eerste 2 hoofdstukken echt lastig om te lezen. Daarna wordt het juist een leuk, leesbaar boek."

Toch is niet alleen de vorm, maar ook de inhoud niet voor de hand liggend. "De plot schiet alle kanten uit. De schrijver was eigenlijk meer een kunstenaar dan een romancier: het lijkt een roman, maar eigenlijk is het een kunstwerk."

"Je hebt allerlei plotlijnen waarin een personage wordt geïntroduceerd, maar in het vervolg van het boek komt die helemaal niet meer voor. Die staat bij wijze van spreken nog steeds in de coulissen. Volgens de klassieke regels van storytelling is dat natuurlijk 'not done'. Dat past bij het postmodernistische paradigma waar Abish toebehoort."

Van de Wiel dacht nooit aan opgeven, maar aan spannende momenten was er geen gebrek. "Het boek was net naar de drukker en ik zag op pagina 303 het woord 'luchtledige' staan. Maar dat was het 'k'-hoofdstuk, dus een woord met een 'l' mag dan nog niet."

"Uiteindelijk bleek er 'halfluchtledige' te staan, met een koppelteken. Ik had het dus toch goed gedaan, maar mijn hart sloeg 3 keer over."

Fouten heeft hij tot op heden niet kunnen ontdekken. Hoewel: "De auteur heeft zelf zo'n 100 foutjes gemaakt. Die heb ik niet overgenomen. Mochten die foutjes toch de bedoeling geweest zijn van de auteur, dan is dat de fout die in deze vertaling te vinden is."