Kan Hongarije blijven dwarsliggen in de Europese Unie of krijgt de Commissie deze week meer munitie van het Europees Hof van Justitie? Het is uitkijken naar de conclusie van de advocaat-generaal donderdag in de zaak die de Europese Commissie aanspande tegen Hongarije. Die gaat voor het eerst over de Europese waarden zelf, in de hoop een rode lijn te kunnen trekken die landen niet mogen overschrijden.
De EU onder druk: kan Brussel Hongarije nog in de pas laten lopen?
In 2022 stapte de Europese Commissie - niet voor het eerst - naar het Europees Hof, deze keer tegen een Hongaarse wet van een jaar eerder om strenger op te treden tegen pedofielen.
Om minderjarigen te beschermen, zei de regering van premier Orban. Met maatregelen die ingaan tegen tal van Europese richtlijnen en verordeningen, reageert de Commissie. Tegen artikel 6 bis, lid 1 van de richtlijn audiovisuele mediadiensten bijvoorbeeld: films en series waarin homoseksualiteit of geslachtsverandering aan bod komen, mogen alleen nog na 11 uur ’s avonds uitgezonden worden. In totaal is de wet in strijd met 4 richtlijnen en schendt ze “op systematische wijze” het Handvest van de grondrechten van de Europese Unie.
Zo ernstig dat er volgens de Commissie sprake is van een inbreuk op artikel 2 van het Verdrag van de Europese Unie, het befaamde waardenartikel. Daarin staan de waarden waarop de Unie berust: "eerbied voor de menselijke waardigheid, vrijheid, democratie, gelijkheid, de rechtsstaat en eerbiediging van de mensenrechten, waaronder de rechten van personen die tot minderheden behoren.”
Rode lijn voor waarden
Dat dat artikel voor het eerst rechtstreeks wordt ingezet, maakt de conclusie van de advocaat-generaal erg interessant. Als die de Commissie gelijk geeft, komt er ruimte om rode lijnen te trekken die lidstaten niet mogen overschrijden. Voor de definitieve uitspraak van het Hof is het wachten tot het najaar. Maar vaak volgt dat de conclusie van de advocaat-generaal en dus wordt donderdag belangrijk, zeker nu de druk om "komaf te maken met de chantage van Orban" alleen maar toeneemt.
Sancties zonder effect
De strijd tussen Orban en Brussel woedt al lang, de Hongaarse premier laat geen kans onbenut om te fulmineren tegen de "elitaire, bevooroordeelde Commissie die er alleen maar op uit is om Hongarije zo veel mogelijk zeggenschap en eigenheid af te pakken".
De Commissie heeft zelden woorden te kort om uitspraken en wetten van de Hongaarse regering te veroordelen. En er volgen ook daden. Via tal van inbreukprocedures houdt de Commissie nog 18 miljard euro Europees geld voor Hongarije in. Voor inbreuken tegen de rechtsstaat, wijdverspreide corruptie en systematische schending van de Europese grondrechten. Maar ze houden Orban niet tegen.
Voorzichtig over de Pride
De meest recente clash draait rond nieuwe Hongaarse wetgeving die de bekende Budapest Pride verbiedt. Die trekt normaal gezien op 28 juni door de straten van de Hongaarse hoofdstad. Een storm van protest volgde, net als opnieuw de oproep om fors op te treden tegen de beslissing.
De Commissie kon tijdelijk ingrijpen op basis van een oude procedure maar deed dat niet. "We houden de situatie nauwlettend in de gaten en wachten af wat er over een maand gebeurt", zei de bevoegde Commissaris voor Gelijkheid Hadja Lahbib. De Commissie zou de Hongaarse regering wel een brief gestuurd hebben met de duidelijke boodschap dat er juridische stappen volgen als de wet overeind blijft. Maar een duidelijk statement kwam er niet. En het gerucht dat Commissievoorzitter Von der Leyen haar commissarissen zou "aanbevolen" hebben om niet naar Hongarije af te reizen voor de Budapest Pride, pookte de verontwaardiging verder op.
Von der Leyen zou Orban geen munitie willen geven om "Brussel" opnieuw weg te zetten als "de moreel superieure elite die met het vingertje komt zwaaien". Orban in z’n eigen land voor het hoofd stoten terwijl de EU Hongarije nodig heeft om het nieuwste sanctiepakket tegen Rusland goed te keuren, zou niet de juiste strategie zijn. De woordvoerders ontkenden: er was helemaal nog niets beslist over de Budapest Pride.
En intussen klinkt de vraag "wat moeten we met Hongarije?" steeds luider.
Nucleaire optie?
Ook bij de lidstaten van de EU: 20 van de 26 ondertekenden vorige week een verklaring die de nieuwe Hongaarse wet veroordeelt. Dat gebeurde tijdens een hoorzitting over de artikel 7-procedure die loopt tegen Hongarije. Die werd in 2018 ingeroepen door het Europees parlement wegens inbreuken tegen de rechtsstaat. De onafhankelijkheid van rechters was in gevaar, de persvrijheid lag onder vuur.
Artikel 7 wordt de nucleaire optie genoemd omdat het op termijn kan leiden tot het afnemen van het Hongaarse stemrecht in de Europese ministerraden. Maar daarvoor moeten alle landen (zonder Hongarije) het eens zijn en dat lukt niet. De Slovaakse premier Fico zei vorig jaar nog dat hij nooit zal toelaten dat een land gestraft wordt omdat het voor zijn soevereiniteit opkomt. En dus blijven we na 8 hoorzittingen over de situatie in Hongarije hangen in de eerste fase.
Tijd om te bijten
Frankrijk en Duitsland hebben vorige week wel duidelijk gemaakt dat ze genoeg hebben van de houding van Orban. Vooral zijn terughoudendheid en veto’s als het gaat over steun aan Oekraïne mogen de EU niet blijven gijzelen, klinkt het. Genoeg geblaft, tijd om te bijten.
De Duitse bondskanselier Merz verwees al naar de volgende meerjarenbegroting. "We kunnen landen die zich niet aan de afspraken houden altijd Europese fondsen ontzeggen." Dat zeker Duitsland zich luid laat horen, is belangrijk, maar het brengt de eensgezindheid op dit moment niet dichterbij. En dan rest opnieuw de oproep aan de Commissie om alles te doen wat die kan.
Op de terugkerende vraag van journalisten of ze genoeg doet, komt steeds het antwoord: "We hebben al actie ondernomen. We sluiten ook geen nieuwe stappen uit, maar kijken nu met hoge verwachtingen uit naar de uitspraak donderdag." Als hoeder van de Europese Verdragen heeft de Commissie de opdracht om te controleren of nationale wetten wel stroken met de Europese. En om in te grijpen als dat niet gebeurt. Maar dat moet juridisch waterdicht zijn. Politiek de nek uitsteken, ligt veel moeilijker.
