De manier waarop je de r uitspreekt, verraadt niet alleen uit welke regio je komt, maar ook tot welke sociale groep je behoort en of je in de stad of op het platteland woont. Dat kwam vorige week aan bod op de 'R-atics-conferentie in Malta, een internationaal congres dat volledig draaide om één klank: de r.
Hans Van de Velde, hoogleraar sociolinguïstiek aan de Universiteit Utrecht en onderzoeker aan de Fryske Akademy in Leeuwarden, is een van de bezielers van de conferentie. “De eerste editie was in 2000. Intussen zijn we al aan de achtste toe.”
“De r is eigenlijk de meest variabele klank die er bestaat”, legt Van de Velde uit in ‘De Wereld van Sofie’ op Radio 1. “In het Nederlands alleen al zijn er minstens twintig manieren waarop mensen die kunnen uitspreken. En dat is dan nog maar één taal. Wereldwijd is de r zelfs een van de meest complexe klanken.”
Huig-r in opmars
In Vlaanderen is vooral de huig-r, zoals in het Frans of Duits, opvallend aanwezig. “Rond het jaar 2000 hebben we vastgesteld dat die huig-r bezig was aan een opmars”, zegt Van de Velde. “En die trend lijkt zich door te zetten.”
Volgens hem manifesteert die opmars zich het sterkst in Limburg en in het noorden van Antwerpen, bijvoorbeeld in Brasschaat. “Dat heeft vaak te maken met contact met Nederland”, zegt hij. “In grensgebieden speelt die invloed een grote rol.”
“Ook in Gent is de huig-r stevig ingeburgerd. Daar had het ook met prestige te maken. Frans had lang een hoge status, en wie de huig-r gebruikte, kon zich onderscheiden. Dat was een sociale marker.”
Toch was dat niet altijd zo. “Tot in de jaren 80 of 90 was de huig-r in Vlaanderen iets negatiefs”, zegt Van de Velde. “Je hoorde dan niet bij ‘de juiste groep’, of erger nog: het werd als spraakgebrek gezien. Daarvoor kon je zelfs logopedie volgen.”
Tot in de jaren 80 of 90 was de huig-r in Vlaanderen iets negatiefs
Hans Van de Velde, sociolinguïst
Dat stigma is intussen grotendeels verdwenen. “We weten dat jonge vrouwen vaak het voortouw nemen in dit soort klankveranderingen”, zegt Van de Velde. “In Gent bijvoorbeeld werkten Vlaamse dienstmeisjes in Franstalige burgergezinnen. Zij namen die huig-r over. Via hun omgeving verspreidde dat zich verder.”
“Daarnaast komt de huig-r ook traditioneel voor in Limburg, waar het dialect al lang deze uitspraak heeft. Dit dialectgebied loopt via Duitsland, vanuit de omgeving van Keulen, naar Limburg.”
“Er is ook een opkomst van de huig-r in Vlaamse gebieden met meer Franstalig contact, een gebied dat nader onderzoek verdient. Hoe zit het met tweetaligheid?”
“De tongpunt-r was lang de norm”
“Vroeger was de tongpunt-r de norm in Vlaanderen”, zegt Van de Velde. “Nu wordt de huig-r steeds vaker geaccepteerd, mede doordat linguïstisch onderzoek heeft aangetoond dat dialecten niet minderwaardig zijn aan de standaardtaal, maar andere, evenwaardige systemen vormen.”
De r is een moeilijke klank om motorisch goed onder de knie te krijgen. Kinderen leren die vaak als laatste. In alle talen, trouwens
Hans Van de Velde, sociolinguïst
Hoe zit het in andere landen?
Tijdens de conferentie kwamen ook andere taalsystemen aan bod. Zoals het Japans, waar de r en l nauwelijks onderscheiden worden. “Dat zijn klanken die in het Japans vrij dicht bij elkaar liggen”, zegt Van de Velde.
En in China? “Daar hangt het af van de regio”, zegt hij. “In en rond Beijing hebben ze een achtervoegsel dat een gerolde r heeft. In andere regio’s hoor je dan weer een r die klinkt als een briesend paard. Dat is een klank die wij in het Nederlands niet kennen.”
Dat is het mooie van de r. Hij is zo divers dat hij een spiegel is van de taal en van de spreker
Hans Van de Velde, sociolinguïst
Nieuwe data nodig
De gegevens waar de meeste conclusies op steunen, zijn intussen bijna 25 jaar oud. “Die dateren nog van 2000”, zegt Van de Velde. “Er is dringend nieuw onderzoek nodig.”
Intussen zijn er ook nieuwe technologieën. “Met AI kunnen we vandaag veel sneller en nauwkeuriger grote hoeveelheden spraak analyseren. Dat biedt enorme kansen voor ons vakgebied.”
Gaat de r blijven veranderen?
“Zeker”, zegt Van de Velde. “Taal is altijd in beweging. De manier waarop we de r uitspreken, verandert mee met sociale contexten, contact met andere talen, en natuurlijk ook mediagebruik.”
Kan er ooit nog een totaal andere r opduiken? “Wie weet”, glimlacht hij. “Als de jeugd massaal naar Nederlandse youtubers luistert, of Engels met een Amerikaanse r sexy begint te vinden, kan dat allemaal impact hebben.”
“We hebben nog stof genoeg om te onderzoeken. Die r, die blijft ons verrassen.”
Beluister: Hans Van de Velde, hoogleraar sociolinguïstiek, over de r-klank
