In Mozambique, in Zuidoost-Afrika, zijn de voorbije dagen en weken tientallen doden gevallen bij aanslagen van IS. Het toont dat de terreurgroep nog steeds een bedreiging is in grote delen van de wereld, ook na de val van het kalifaat in 2019. "Vooral in Afrika is IS momenteel actief. Ze floreren in de chaos", zegt jihadexpert Pieter Van Ostaeyen.
Dodelijke IS-aanslagen in Mozambique: "Terreurgroep maakt handig gebruik van chaos in delen van Afrika"
Iza Vanheusden
Gepubliceerd:
Islamitische Staat (IS) is vandaag lang niet meer zo machtig als tijdens het hoogtepunt van haar kalifaat in Syrië en Irak. Toch blijft de groep actief en gevaarlijk, vooral buiten het Midden-Oosten. Dat blijkt onder meer uit een reeks van zware aanslagen in Mozambique.
"IS is momenteel vooral actief in Afrika", zegt jihadexpert Pieter Van Ostaeyen. "Ze opereren vooral in de Sahel, West-Afrika, Mozambique, Congo en Somalië."
Volgens Van Ostaeyen maakt IS handig gebruik van instabiliteit in die regio's. "Ze floreren in chaos. Door bestaande conflicten uit te buiten, proberen ze regimes te ondermijnen en geleidelijk de macht over te nemen."
Wat is IS?
IS (Islamitische Staat) is een terroristische groepering die in 2015 en 2016 verantwoordelijk was voor een hele reeks aanslagen in Europa. De groepering streeft naar een wereldwijd islamitisch kalifaat, geregeerd volgens een zeer strikte interpretatie van de sharia (islamitische wet).
De wortels van IS gaan terug naar de Amerikaanse inval in Irak in 2003. In de chaos ontstond de terroristische groepering Al-Qaeda in Irak. De groep pleegde aanslagen tegen Amerikaanse troepen en burgers in Irak. In 2006 ging Al-Qaeda in Irak samen met andere groepen en werd het hernoemd tot de Islamitische Staat in Irak.
In 2011 breidde de groepering uit naar Syrië. De relatie tussen IS en Al-Qaeda in Irak verslechterde. In 2014 kwam het tot een breuk: IS scheidde zich officieel van Al-Qaeda in Irak en riep een kalifaat uit. Ze veroverden in korte tijd grote gebieden in Irak en Syrië.
Vanaf 2015 pleegde en inspireerde IS meerdere aanslagen wereldwijd, waaronder in Parijs, Brussel, Nice, Berlijn en Manchester. Vanaf 2016 begon IS terrein te verliezen. In 2017 werden de belangrijkste steden van het kalifaat bevrijd. In maart 2019 viel het IS-kalifaat met de verovering van Baghouz. Nadien verzwakte de organisatie.
Volgens professor Koert Debeuf (VUB), gespecialiseerd in internationale politiek en het Midden-Oosten, is de rol van IS in het Midden-Oosten sterk afgenomen. "In Afrika zijn ze nu veel actiever. De beweging is bovendien versplinterd geraakt. IS bestaat nu uit losse groeperingen verspreid over het continent."
Sinds de val van het kalifaat in 2019 is de interne organisatie van IS aangepast. "Alle militaire operaties worden nu aangestuurd vanuit Somalië", zegt Van Ostaeyen. "De financiering komt uit het Midden-Oosten, Afghanistan en Pakistan." Hij noemt het "een niet te onderschatten netwerk."
Hoe groot IS momenteel is, blijft onduidelijk. "Niemand weet echt hoeveel leden IS heeft", legt Van Ostaeyen uit. "Schattingen lopen uiteen, maar het kunnen er tienduizenden zijn."
Dreiging in Europa
Van Ostaeyen waarschuwt voor mogelijke nieuwe aanslagen in Europa. "Grote aanslagen zijn zeker mogelijk, zoals we zagen bij de aanval op de concerthal in Moskou. Ook na 2019 zijn er nog kleinere aanslagen gepleegd."
Ik zie geen aanwijzingen dat IS op korte termijn weer internationale aanslagen zal plegen
Professor internationale politiek en Midden-Oosten Koert Debeuf (VUB)
Toch benadrukt hij dat de veiligheidsdiensten beter zijn geworden in het opsporen van dreiging. "Ze slagen erin om te infiltreren in netwerken, maar dat houdt IS niet tegen. De groep weet wereldwijd nog steeds fondsen te verzamelen via bitcoin en andere cryptomunten."
Debeuf is het niet eens met de dreigingsanalyse van Van Ostaeyen. "Ik zie geen aanwijzingen dat IS op korte termijn weer internationale aanslagen zal plegen. In Afrika voeren ze een lokale strijd. Die groepen gebruiken de naam IS vooral om meer uitstraling en richting te geven, maar ze streven geen wereldwijd kalifaat na."
Jonge rekruten en online propaganda
Van Ostaeyen maakt zich zorgen over de toenemende online rekrutering. "IS rekruteert heel actief op sociale media, zelfs op TikTok. Veiligheidsdiensten melden dat vooral minderjarigen worden aangesproken."
Debeuf erkent dat er nog steeds propaganda circuleert. "Er bestaan nog Telegram-groepen en op het dark web wordt er nog gerekruteerd. Maar ik zie geen massale toestroom van westerse jongeren zoals we eerder zagen bij groepen als Sharia4Belgium."
Geweld in Noord-Mozambique
Het is duidelijk dat het extremistische geweld in Afrika toeneemt. Dinsdag vielen jihadistische opstandelingen nog een legerpost aan in Macomia, in het noorden van Mozambique. Bij de aanval zijn volgens persagentschap AFP 10 doden gevallen. Terreurgroep IS heeft de aanslag opgeëist.
Enkele dagen geleden kwamen 17 militairen om bij een andere aanval. Vorige maand overvielen strijders een safarikamp. 2 mensen werden onthoofd en 6 soldaten kwamen om. 10 dagen later doodde IS ook 2 parkwachters in Niassa.
Bodemrijkdom als brandstof voor extremisme
Sinds 2017 al wordt het noorden van Mozambique geteisterd door gewelddadig extremisme. De terreurgroep IS voerde honderden aanslagen uit, vaak met afslachtingen en onthoofdingen. Officiële cijfers van ACLED melden ongeveer 1.400 doden onder burgers, maar onafhankelijke onderzoekers schatten het aantal veel hoger. Honderdduizenden mensen zijn op de vlucht geslagen.
Het geweld begon met conflicten tussen radicale en gematigde islamitische groepen. Bodemrijkdommen en de ongelijke verdeling daarvan versterkten het radicalisme. Voor de kust van Mozambique ligt een van de grootste gasvelden ter wereld. Het Franse bedrijf TotalEnergies en 5 andere bedrijven exploiteren die gasvoorraden voor miljarden euro’s, terwijl de lokale bevolking er nauwelijks iets van profiteert. De ongelijkheid heeft het geweld versneld.
In 2021 viel IS de havenstad Palma aan. Honderden mensen kwamen om. Sinds TotalEnergies aankondigde dat ze de gaswinning weer opstarten, is het geweld opnieuw toegenomen.
