Magistraten die hun stem niet alleen laten horen in de rechtszaal, maar elke week wel ergens op straat komen om actie te voeren: het is uniek voor ons land. Maar hebben de acties al iets opgeleverd?
Nu al ruim een maand ongeziene protestacties van de magistraten, maar hebben die ook effect?
Dirk Leestmans
Gepubliceerd:
In het kort:
De magistraten voeren al meer dan een maand actie tegen de pensioenplannen van de regering, met uiteenlopende vormen van protest
De protestbeweging gaat verder dan alleen pensioenen: magistraten eisen respect en waarschuwen dat de rechtsstaat wankelt
Minister van Justitie Annelies Verlinden (CD&V) heeft overleg opgestart met werkgroepen rond 4 prioritaire thema's
Anderhalve maand geleden wierp de Brusselse procureur-generaal Van Leeuw de knuppel in het hoenderhok. 4.000 veroordeelden mochten een uitnodiging verwachten om zich aan te bieden aan de gevangenis om daar hun straf uit te zitten. Het college van procureurs-generaal nam de beslissing uit protest tegen de pensioenplannen van de regering.
De actie kon niet echt op veel sympathie rekenen. Het fel overbevolkte gevangeniswezen wist nu al niet meer waar alle gedetineerden te stapelen, het werkwoord is helaas goedgekozen, op die 4.000 extra gedetineerden zaten ze echt niet te wachten. De woordvoerster van het gevangeniswezen sprak dan ook over een onaanvaardbare en zelfs onbegrijpelijke actie.
Boemerang
Met dat laatste standpunt stond ze alvast niet alleen. De aangekondigde actie kwam als een boemerang terug naar de magistratuur (want de uitspraak van Van Leeuw straalde af op de hele beroepsgroep) die het verwijt kreeg bijzonder goed bedeeld te zijn met de pensioenen.
Toen vooral de brutobedragen van de magistratenpensioenen bekend raakten, keerde de publieke opinie zich helemaal tegen de rechterlijke macht die sowieso al niet erg populair is. Vooral zij hadden weinig reden tot klagen integendeel, in moeilijke tijden van besparingen moet iedereen een duit in het zakje doen. Alleen al communicatief was dit niet bepaald de beste zet van het college van procureurs-generaal.
Maar de actie had wel de verdienste een aanzet te vormen tot een veel bredere protestbeweging die ook veel breder gedragen wordt.
Een rechtsstaat is niet alleen gebaat bij een scheiding der machten maar ook bij een evenwicht der machten
Het is in ons land zelden gezien hoe de beroepsgroep van zowel staande (het openbaar ministerie) als zetelende (de rechters) magistratuur zich als rechterlijke macht opstelt ten aanzien van de politiek (de uitvoerende en wetgevende macht).
Sommigen spreken in dit verband zelfs over een open oorlog. Die formulering lijkt wat overdreven, maar duidelijk is wel dat de ondertoon van het conflict er een is van strijdlust die veel verder gaat dan de eis om verworven pensioenrechten te behouden.
In wezen vraagt de rechterlijke macht respect. Een rechtsstaat is niet alleen gebaat bij een scheiding der machten, maar ook bij een evenwicht der machten. En dat laatste is wel wat zoek. De rechtsstaat wankelt.
"Als we niets doen, zijn we medeplichtig"
Daarvoor zijn er verschillende voorbeelden te geven. Het meest recente is de brief deze week van een aantal Europese leiders, waaronder ook eerste minister Bart De Wever (N-VA), waarin aan de rechters van het Europese Hof gevraagd wordt iets minder principieel te zijn en iets pragmatischer.
Niet voor niets kwam daarop scherpe kritiek. De eerste voorzitter van het hof van beroep in Antwerpen zei het een paar weken geleden in De Tijd zo: “Je kan de rechtsstaat met een bulldozer aanpakken zoals de Amerikaanse president Trump of zijn Turkse collega Erdogan. Maar je kan hem ook stap voor stap laten eroderen. Op een bepaald moment breekt de dijk. Als de maatschappij ons in een hoek blijft duwen en we doen niets, dan zijn we medeplichtig aan de teloorgang van Justitie.”
Rechter Dirk Demeester voegde daaraan toe: "We zijn de hele dag bezig met de rechten van mensen te vrijwaren. Het is tijd die van ons op te eisen, we hebben te lang gezwegen."
Als de maatschappij ons in een hoek blijft duwen en we doen niets, dan zijn we medeplichtig aan de teloorgang van Justitie
Dat laatste klopt. De terughoudendheid eigen aan het beroep van magistraten maakt dat ze lange tijd nauwelijks iets van zich hebben laten horen. Ook om die reden valt de grote actiebereidheid nu op. Het is nooit eerder gezien. Maar ook het eerste klopt. In België, zo blijkt uit cijfers van de Raad van Europa werken zetelende rechters gemiddeld 52,8 à 60 uur per week. Overuren worden niet betaald, wel gecompenseerd (met een maximum van 12 dagen).
Opvallend ook, in Europees perspectief gezien wordt er in ons land enorm veel geprocedeerd. We hebben een gemiddelde van 2,06 procedures per 100 inwoners terwijl de mediaan in Europa op 0,89 ligt. En dat heeft natuurlijk ook een impact op de werklast.
Rechterlijke macht is het beu
De rechterlijke macht in België is het beu. Zoveel is duidelijk. Op de website van Hoven en Rechtbanken worden alle acties opgelijst. En dat zijn er inmiddels nogal wat. Een vlugge rekensom (op basis van de uitgestuurde persberichten) leert dat er liefst 45 verschillende rechtbanken actie voeren op hun manier gaande van een symbolische walk-out tot het uitstellen van zaken.
Dat cijfer illustreert een bekend gegeven: ‘de’ magistratuur bestaat niet. Het is een verzamelbegrip voor zowel parketmagistraten als zetelende rechters gaande van de vrederechter van Zoerle-Parwijs over een rechter in ondernemingszaken en een voorzitter van het hof van assisen tot een raadsheer bij het Hof van Cassatie.
Wat haalt het uit?
Een mediatieke politierechter haalt met een individuele actie de frontpagina van de krant terwijl een raadsheer post op LinkedIn dat hij actie voert door nog harder te werken dan hij al deed. Met zo’n opstelling creëer je je eigen verdeel- en-heerspolitiek. In het rechtsgebied Antwerpen-Limburg is er overleg tussen de korpsleidingen en worden de acties gestroomlijnd.
Daarbij wordt er nauwlettend op toegezien dat de burger, de rechtszoekende, niet wordt getroffen. Maar de hamvraag is natuurlijk wat haalt het uit?
Federaal procureur An Franssen liet naar aanleiding van de publicatie van het jaarverslag begin deze week verstaan dat er gesprekken lopen met het kabinet van minister van Financiën en Pensioenen Jan Jambon (N-VA). Er zouden nieuwe berekeningen gemaakt zijn van de indexatie van de pensioenen. Het valt nog af te wachten wat dat allemaal concreet voorstelt.
Informeel is te horen dat magistraten best bereid zijn in te leveren. Zij willen vooral garanties dat de aantrekkelijkheid van het beroep overeind blijft en dat er ook na de pensioneringsgolf die er zit aan te komen, nog voldoende kandidaten gevonden worden die in staat zijn kwalitatief hoogstaand werk af te leveren. De open brief van een aantal jonge magistraten is in dit verband tekenend.
Thematische werkgroepen
Maar de acties gaan zoals gezegd veel verder dan die pensioenkwestie.
Minister van Justitie Annelies Verlinden (CD&V) antwoordde vorige week in de commissie Justitie dat ze al een bijeenkomst had met meer dan 50 vertegenwoordigers van de FOD Justitie (waar overigens eerstdaags een nieuwe voorzitter zal aangesteld worden) en de rechterlijke orde.
De komende weken zullen werkgroepen samen met de Adviesraad van de magistratuur zich buigen over vier prioritaire thema's: gebouwen, veiligheid, mensen en middelen, en de aantrekkelijkheid van het beroep."
Het doel, zo zei ze nog, is om snel verder te werken in een reeks thematische taskforces. De minister zei ook nog te willen komen "tot concrete, gedragen maatregelen die merkbaar het verschil maken in de werkomstandigheden, binnen de beschikbare budgetten en regelgeving".
Strijdvaardigheid blijft groot
"Justitie moet versterkt worden om onze rechtsstaat goed te laten functioneren", zo besloot Verlinden. Daarover is er een consensus. Maar het lijkt er niet meteen op dat met deze woorden de acties van de magistraten zullen stoppen. De strijdvaardigheid en actiebereidheid is daarvoor te groot.
Hoe het gerechtelijk verlof dat start op 1 juli en loopt tot 31 augustus, zal overbrugd worden, valt af te wachten. Op 1 september begint het nieuwe gerechtelijke jaar traditioneel met de mercuriales (redevoeringen bij de opening van het nieuwe gerechtelijke jaar).
Misschien kan Ria Mortier, procureur-generaal bij het Hof van Cassatie, haar mercuriale uit 2024 gewoon herhalen. "Waarom een weerbare rechtsstaat nood heeft aan een constructieve interactie tussen staatsmachten", zo luidde de titel. Precies dat trachten magistraten overal te lande de voorbije weken duidelijk te maken.
Van de 4.000 ‘genodigden’ kregen er al zo’n 500 een vraag om naar de gevangenis te gaan
Ook dit nog. De aangekondigde actie van Van Leeuw wordt wel degelijk effectief uitgevoerd, zij het niet massaal. Van de 4.000 ‘genodigden’ kregen er al zo’n 500 een vraag om naar de gevangenis te gaan. Dat deden de meeste ‘genodigden’ ook, maar dat betekent nog niet dat ze ook effectief van hun vrijheid beroofd werden. Slechts een kleine fractie van die 500 mocht niet terug naar huis keren.
De impact op het gevangeniswezen is dus niet zo heel groot. Anderzijds liet de minister van Justitie onlangs op een studiedag verstaan dat er elke maand 500 mensen op die wachtlijst bijkomen. 4.000-500+500 = 4.000. Aan de strafuitvoering is er dus ook nog wel werk. Maar dat is een andere discussie. Of misschien ook net niet.
