Er zijn in ons land 52 kinderen verwekt met sperma van een Deense donor die drager is van een kankerverwekkend gen. Dat heeft minister van Volksgezondheid Frank Vandenbroucke bekendgemaakt. De kinderen zijn verwekt tussen 2008 en 2017. Het is niet duidelijk hoeveel kinderen het gen hebben overgekregen, maar wel dat er veel meer kinderen zijn verwekt dan wettelijk toegelaten.
52 kinderen verwekt in ons land met sperma van donor die drager is van kankerverwekkend gen
Vorige week kwam aan het licht dat tientallen kinderen in verschillende Europese landen verwekt zijn met het zaad van een Deense spermadonor, die achteraf drager bleek te zijn van een kankerverwekkende genmutatie.
Federaal minister van Volksgezondheid Frank Vandenbroucke (Vooruit) bevestigt dat er ook in België kinderen zijn verwekt met zijn zaad. Het gaat in totaal over 52 kinderen van 37 verschillende vrouwen, die in 12 Belgische fertiliteitscentra zijn behandeld. Het is mogelijk dat niet al die gezinnen in België wonen volgens Vandenbroucke.
"Het is zeer tragisch om te horen dat je kind misschien een kankerverwekkend gen heeft meegekregen", zegt Vandenbroucke. "Met de klemtoon op 'misschien', want het gen is maar in een deel van de spermastalen teruggevonden."
Kankerverwekkend gen?
TP53 is een gen dat helpt om tumoren te onderdrukken. Maar door mutaties in het gen kan het die functie verliezen en kunnen cellen ongecontroleerd beginnen te groeien en te delen. Er is dan een hoger risico op kanker. De fout in het gen is erfelijk. De aandoening heet 'Li-Fraumeni syndroom'.
Volgens de Britse krant The Guardian, die de zaak aan het licht bracht vorige week, is bij 10 kinderen ook kanker gevonden.
"We weten niet hoeveel van de kinderen die in België zijn verwekt de mutatie hebben overgekregen", zegt Vandenbroucke. "Ik heb het FAGG (Federaal Agentschap voor Geneesmiddelen en Gezondheidsproducten dat ook verantwoordelijk is voor de inspectie van de fertiliteitscentra, red.) nu gevraagd om te onderzoeken hoeveel ouders hun kinderen intussen hebben laten testen op het gen en hoeveel tests er positief waren."
Die informatie zal niet bekendgemaakt worden. "Het gaat over medische gegevens die zorgvuldig en confidentieel behandeld moeten worden en het is de uitdrukkelijke wens geweest van sommige ouders om niet te communiceren", aldus Vandenbroucke.
Het lijkt erop dat het FAGG informatie heeft achtergehouden
Dubbel tragisch
Het FAGG had in november 2023 al een melding gekregen van de Europese Spermabank. Daarin werd gewaarschuwd dat er een genmutatie was gevonden in stalen van het sperma van een donor.
Het zaad bleek in 11 Europese landen te zijn gebruikt, waaronder Nederland en Duitsland, en dus ook in ons land. Het FAGG liet daarop de betrokken ouders op de hoogte brengen, over het medische risico.
Toch is minister Vandenbroucke naar eigen zeggen pas op maandag 26 mei verwittigd, nadat verschillende media over de kwestie hadden geschreven.
"Ik betreur dat het FAGG mij niet eerder op de hoogte heeft gebracht", zegt Vandenbroucke. "Zeker omdat het om zo veel kinderen gaat, dat maakt het dubbel zo erg. Niemand wil verwekt worden door een massadonor. En eigenlijk is dat ook niet toegestaan in België."
"Ik vond het daarom belangrijk dat de ouders daarvan op de hoogte werden gebracht. Dat is intussen gebeurd."
Minister Vandenbroucke heeft intussen ook aangekondigd dat er een audit komt van het FAGG, "met een specifieke focus op interne kwaliteitsprocessen, handhaving en inspectie, alsook communicatie met externen."
De zaak kwam aan het licht nadat 2 families onafhankelijk van elkaar contact opnamen met de fertiliteitskliniek, nadat bij hun kinderen kanker werd vastgesteld, gelinkt aan een zeldzame genetische variant.
De Europese Spermabank bevestigde dat beide kinderen verwekt waren met zaadcellen van dezelfde donor en dat er in stalen van zijn sperma een mutatie in het gen TP53 aanwezig was. Normaal helpt dat gen bij het onderdrukken van tumoren.
Op het moment van donatie in 2008 was er nog geen link met kanker bekend, luidde het. Het gen zou ook niet via standaardtechnieken gevonden kunnen worden. Bovendien was de donor in goede gezondheid.
Hoe kan het dat 1 donor 52 kinderen heeft?
Wat de zaak extra gevoelig maakt, is dat met het zaad van de donor alleen al in België 52 kinderen verwekt zijn bij 37 vrouwen. Daarmee is de wettelijke limiet van 6 gezinnen per donor zwaar overschreden.
Hoe is dat gebeurd? Fertiliteitsklinieken bewaken binnen hun eigen kliniek dat ze niet over de limiet van 6 vrouwen gaan. Maar tussen centra zelf werd tot 1 januari 2024 geen informatie uitgewisseld. Een fertiliteitskliniek kon zich dan wel houden aan de regel van 6 gezinnen, maar hetzelfde zaad kan ook in een andere kliniek bij 6 vrouwen gebruikt worden.
"In deze zaak zijn bestaande regels duidelijk niet gevolgd", zegt fertiliteitsarts Arne Vanhie
1 centrum heeft zelf limiet overschreden: 9 vrouwen bevrucht
Opvallend: in het geval van deze Deense donor met 52 kinderen, heeft 1 kliniek zich niet aan het quotum gehouden. In die kliniek zijn stalen van de donor met de kankerverwekkende genmutatie gebruikt bij 9 vrouwen. Het FAGG heeft dat centrum ter orde geroepen, zegt Vandenbroucke, maar er is geen proces-verbaal opgesteld, omdat de feiten verjaard waren.
Register 17 jaar te laat
Een nationaal donorregister, waarmee fertiliteitsklinieken op nationaal niveau kunnen controleren of donoren niet bij meer dan 6 vrouwen kinderen met hetzelfde zaad verwekken, had er al in 2007 moeten zijn. Dat staat in de wet van 6 juli 2007 die ook het maximum op 6 gezinnen per donor legde. Maar dat systeem zou nog bijna 17 jaar op zich laten wachten.
Uiteindelijk was het minister Vandenbroucke die werk maakte van dat register. Fertidata ging live op 1 januari 2024. In die centrale databank registeren de fertiliteitscentra nu elk gebruik van donormateriaal.
Nog niet beslist of register zal terugkijken
Het register is er nu dan eindelijk, maar gegevens van fertiliteitsklinieken vóór 2024 werden er niet in samengevoegd. "Het register kijkt vooruit en niet achteruit", zegt Vandenbroucke. Daardoor kan er niet worden nagegaan of in de periode van 2007-2024 de limiet van 6 gezinnen per donor overschreden werd.
Er zijn nog wel situaties geweest waarbij er een zekere overschrijding was van het Belgische quotum
Frank Vandenbroucke, minister van Volksgezondheid (Vooruit)
Dat blijkt bij deze donor het geval geweest te zijn. Minister Vandenbroucke heeft gevraagd aan zijn medewerkers en het FAGG om te bekijken of ze het register toch niet retroactief zullen aanvullen.
"Er zijn nog wel situaties geweest waarbij er een zekere overschrijding was van het Belgische quotum", zegt Vandenbroucke, maar de huidige zaak is zeer uitzonderlijk qua aantallen volgens hem. Hij heeft aan het FAGG een volledig overzicht gevraagd van alle gevallen waarbij alarm werd geslagen.
Op basis van de meldingen sinds 2022 blijkt dat 3 centra zich zelf niet aan het quotum hebben gehouden. Het zaad van 7 donoren is daar bij meer vrouwen gebruikt dan toegestaan: dat gaat van 7 tot 10 vrouwen.
Ook op landelijk niveau is minstens 22 keer de limiet van 6 vrouwen overschreden. In die gevallen is het zaad bij 7 tot 19 vrouwen gebruikt, maar bij een laatste melding zijn de gegevens nog niet volledig en zijn er zeker 20 gezinnen betrokken.
De enige reden die ik kan bedenken, is dat fertiliteitsartsen en misschien zelfs de overheid zo lang mogelijk de dekseltjes op de potjes willen houden
Steph Raeymaekers, vzw Donorkinderen
Steph Raeymaekers van vzw Donorkinderen pleit er al lang voor om die gegevens van de klinieken samen te voegen en vindt het onbegrijpelijk dat ze dat niet doen. "De enige reden die ik kan bedenken, is dat fertiliteitsartsen en misschien zelfs de overheid zo lang mogelijk de dekseltjes op de potjes willen houden."
In Nederland hebben ze vorige maand overigens wel de gegevens van de fertiliteitsklinieken samengebracht. Resultaat: minstens 85 donoren hebben via spermadonatie meer kinderen verwekt dan is toegestaan. Die donoren hebben 26 tot 40 kinderen, en er zijn een paar uitschieters met 50 of 75 kinderen. De vraag is wat zo'n gegevensvergelijking in België aan het licht zou brengen.
