Presidentsverkiezingen in Polen op het scherpst van de snee: beslissende tweede ronde bepaalt de toekomst van het land

Een duidelijke favoriet is er niet: in de peilingen liggen de kandidaten zo dicht bij elkaar dat het onmogelijk te voorspellen valt wie president wordt.  

Het gaat tussen Rafał Trzaskowski en Karol Nawrocki. Trzaskowski is de burgemeester van Warschau en ondervoorzitter van Burgerplatform, de partij van premier Donald Tusk. Nawrocki is officieel een onafhankelijke kandidaat, maar hij wordt gesteund door de rechts-conservatieve oppositiepartij PiS.  

Over de kandidaten zo meteen meer, maar eerst, waarom hebben we het hierover?

Presidentsverkiezingen in een land waar de president helemaal niet zo veel macht heeft, lijken misschien op het eerste gezicht niet zo relevant. In Polen vervult de president namelijk niet dezelfde rol als in Frankrijk of de Verenigde Staten. Hij of zij is het staatshoofd en de opperbevelhebber van het leger, maar voor de rest ligt de macht vooral bij de premier en de regering.

Op dit moment is Donald Tusk premier. Hij leidt een pro-Europese centrumregering van 3 coalitiepartijen die zo'n anderhalf jaar geleden aan de macht is gekomen. De verkiezingsoverwinning betekende een grote politieke ommezwaai na 8 jaar bestuur van de rechts-conservatieve partij PiS.

In die 8 jaar verslechterde de band tussen Polen en de EU enorm. De regering van PiS werd veroordeeld omdat de politiek te veel invloed kreeg op de rechtspraak, bijvoorbeeld bij het benoemen van rechters. De openbare omroep werd een propagandakanaal van de regering en persoonlijke vrijheden, zoals het recht op abortus en LGBTQ-rechten, werden ingeperkt. Allemaal niet naar de zin van de EU.

De regering van Tusk heeft beloofd om dat allemaal te veranderen.  

Maar, de president heeft in Polen ook de bevoegdheid om wetgeving te blokkeren. En de huidige president Andrzej Duda zit in het kamp van de oppositie.

Deze verkiezingen zijn dus cruciaal voor de regering als ze haar beloftes wil waarmaken. Want na anderhalf jaar is er eigenlijk nog niet veel van alle beloftes in huis gekomen, en daar zijn veel Polen ontevreden over.

Het is voor de regering dus heel belangrijk dat Rafał Trzaskowski, een partijgenoot van de premier, wint. Trzaskowski zal namelijk meewerken met de regering en geen wetten blokkeren.

De burgemeester van Warschau hoopt dat mensen hem zullen kiezen vanwege zijn ervaring en zijn ‘propere’ imago. Hij stelt zichzelf voor als de degelijke keuze: een man van de wereld die veel internationale contacten heeft en veel talen spreekt. Maar daarom wordt hij door veel mensen als te elitair gezien. Trzaskowski nam de vorige keer ook al deel aan de presidentsverkiezingen, maar verloor toen nipt tegen de huidige president Duda.

Als de keuze op Karol Nawrocki zou vallen, zou dat dan weer goed nieuws zijn voor de rechts-conservatieve partij PiS. Een president van de oppositie zou de doodsteek kunnen zijn voor de hervormingsplannen van Tusks regering.  

Die heeft trouwens vaak ook problemen om intern overeen te komen, bijvoorbeeld als het gaat over een versoepeling van de abortuswet en meer rechten voor LGBTQ-personen.  

Maar met Nawrocki als president wordt het al helemaal moeilijk. Een overwinning bij deze presidentsverkiezingen zou oppositiepartij PiS ook een duw in de rug kunnen geven bij de volgende parlementsverkiezingen in 2027.

Nawrocki heeft geen politieke ervaring, maar probeert dat te compenseren door zich te profileren als een stoere, sterke man die Polen op het rechte pad zou houden. Hij belooft om de regering in het gareel te houden, zodat Tusk niet alle macht naar zich toe zou trekken. Trzaskowski zet hij dan ook vaak weg als “het mannetje van Tusk”.

Trzaskowski probeert dan weer constant de geloofwaardigheid van Nawrocki in twijfel te trekken. Tijdens de verkiezingscampagne zijn dan ook heel wat lijken uit de kast gevallen over Nawrocki: zo was er een schandaal over een appartement dat de presidentskandidaat van een oude, zieke man zou hebben afgetroggeld, in ruil voor de belofte om voor hem te zorgen, wat hij niet deed.  

Hij zou ook allerlei contacten hebben in criminele milieus, deelgenomen hebben aan illegale gevechten onder voetbalhooligans, en werd tijdens een studentenjob als bewaker bij een hotel betaald om prostituees tot bij hotelgasten te brengen.  

De presidentsverkiezingen zijn dus vooral belangrijk voor de interne politiek van Polen. De invloed van de president op het buitenlands beleid blijft daarentegen redelijk beperkt.

Maar Trzaskowski en Nawrocki leggen wel andere accenten.

Trzaskowski wil Polen echt in de mainstream van machtige Europese landen krijgen, samen met Frankrijk, het Verenigd Koninkrijk en Duitsland. Hij staat voor een sterk Polen in een sterke Europese Unie, die voor haar eigen veiligheid kan instaan.  

Nawrocki ziet dan weer meer belang in de band met de Verenigde Staten, die volgens hem de enige garantie is voor de veiligheid van Polen. Nawrocki staat wantrouwiger tegenover de Europese grootmachten en zou waarschijnlijk eerder banden smeden met andere leiders. Zo kreeg hij bijvoorbeeld al de steun van de Hongaarse premier Viktor Orbán.

Wat Oekraïne betreft, hebben zowel Trzaskowski als Nawrocki een strenger standpunt ingenomen, in lijn met de veranderende houding van de Poolse bevolking tegenover Oekraïense vluchtelingen. De steun voor Oekraïne neemt af in de publieke opinie, en dat was dus ook zichtbaar in de campagne.  

Nawrocki gaat daar wel iets verder in en heeft zich ook uitgesproken tegen EU- en NAVO-lidmaatschap voor Oekraïne, iets waar Trzaskowski wel achter staat.

Volgens de peilingen zal het een verkiezingsrace op het scherpst van de snee worden. Beide kandidaten benadrukken dan ook constant dat elke stem telt.

De stemmen die vooral tellen, zijn die van Sławomir Mentzen. Mentzen, de kandidaat van de uiterst rechtse, libertaire partij Konfederacja, kon in de eerste ronde bijna 15 procent van de kiezers voor zich winnen. Tel daar nog de 6 procent van Grzegorz Braun bij, een extreemrechts en antisemitisch Europarlementslid, en je komt aan 22 procent uiterst tot extreemrechtse kiezers.

Trzaskowski en Nawrocki hebben dan ook alles op alles gezet om in die groep stemmen te ronselen.

Mentzen had hen allebei uitgenodigd om met hem in gesprek te gaan op zijn Youtubekanaal, en daar zijn ze ook allebei op ingegaan. Nawrocki ondertekende zelfs een lijst met 8 eisen van Mentzen, die volgens hem heel belangrijk zijn. Nawrocki beloofde zo bijvoorbeeld om geen nieuwe belastingen in te voeren, en dat er nooit Poolse soldaten naar Oekraïne zouden worden gestuurd.

Mentzen ging wel niet zo ver om zijn steun uit te spreken voor Nawrocki. Daarmee zou hij in zijn eigen vel snijden. Zijn partij Konfederacja is namelijk heel erg tegen het politieke establishment, waar zowel Nawrocki als Trzaskowski voor staan.

Dat Trzaskowski ook kwam opdagen, was voor Mentzen naar eigen zeggen een verrassing. Achteraf zei hij wel dat hij geen enkele reden zag om voor Trzaskowski te stemmen. Die staat volgens hem voor een linkse agenda.  

Het lijkt alleszins logischer dat rechtse kiezers voor de meest rechtse kandidaat, Karol Nawrocki, zouden kiezen, en dat daarmee de overwinning voor hem beklonken is. Maar zo eenvoudig is het niet.

Er zijn namelijk ook factoren die in het voordeel van Trzaskowski kunnen spelen: kiezers die voor hem en andere centrumlinkse kandidaten hebben gekozen, zijn volgens onderzoek zekerder dat ze hun stem zullen uitbrengen. Er is ook een kleinere kans dat de centrumlinkse tot linkse kiezers uiteindelijk toch voor een rechtse kandidaat zullen stemmen, dan omgekeerd.

Vanavond om 21 uur sluiten de stembussen en volgen de eerste exitpolls, dan zal duidelijk worden wat het resultaat is. Spannend wordt het sowieso.