Van Veurne naar Québec via de Koningin Elisabethwedstrijd: pianist Frans Brouw (96) is oudste Belgische laureaat

"We hebben zo’n mooi leven gehad samen", zegt Greta Tinel (88), de echtgenote van Frans Brouw en zelf violiste, aan de telefoon vanuit Canada. Daar heeft het koppel zich in de jaren 60 gevestigd.

Ook na een vervulde muzikale carrière blijft de Koningin Elisabethwedstrijd een uitzonderlijk warme herinnering. "Frans blikt zeer positief terug op de wedstrijd", zegt Tinel. "Hij was op het toppunt van zijn kunnen, het heeft hem volledig gelanceerd."

73 jaar geleden, op 28 mei 1952, speelde Frans Brouw op de laatste finale-avond van de Koningin Elisabethwedstrijd. Die werd live uitgezonden op de radio, op de Franstalige Belgische openbare omroep INR. Televisie bestond nog niet.

De klank werd indertijd opgenomen op een lakplaat, en die is recent in het VRT-archief gerestaureerd en gedigitaliseerd. Dat past in een ruimer project, in samenwerking met het Vlaams instituut voor het archief Meemoo. De live-uitzendingen zijn hier te beluisteren.

Oud-VRT-archivaris Hugo Sledsens legt uit hoe het vroeger in zijn werk ging: "Pas vanaf 1955 werd de wedstrijd op magneetband opgenomen. In 1951 en 1952 gebeurde dat nog op lakplaten. Om 1 van de 6 finalesessies integraal op te nemen waren er 14 plaatkanten nodig van elk 12 minuten. Op 33 toeren, en dat was al een hele vooruitgang. Op de toen nog gebruikelijke 78-toerenplaten pasten er maar 4 minuten per kant."

Een bomvolle Henry Le Boeufzaal in het Paleis voor Schone Kunsten, de jury die binnenkomt, koningin Elisabeth die gaat zitten in de koninklijke loge: er is nog niet veel veranderd in 73 jaar, blijkt uit wat de presentatrice vertelt.

De live-opname van Frans Brouw op de Koningin Elisabethwedstrijd is wellicht nooit opnieuw uitgezonden op de radio. Maar nu is er die digitaal gerestaureerde klank. Die is intussen ook in Canada beluisterd, bij de familie Brouw. Frans zelf verblijft in een bejaardentehuis.

Bárbara Sarmentero van het VRT-archief contacteerde zijn echtgenote. "Frans rust nu op zijn lauweren. Hij geniet van een goed verzorgd en rustig leven, hij is altijd een gentleman gebleven. We stellen het goed, al is Frans zijn geheugen niet meer wat het geweest is."

Frans Brouw (°1929) was de 3e in een gezin van 8 kinderen in Veurne. "Ik werd toen in Veurne een beetje als een wonderkind beschouwd", zei Brouw later in een interview. Eerst kreeg hij les van zijn eigen vader, maar daarna moest hij van nul herbeginnen. 

Na zijn Hoger Diploma aan het Conservatorium van Brussel zag hij een affiche hangen van de Koningin Elisabethwedstrijd en hij schreef zich in, tegen het advies van zijn lerares, die het te vroeg vond. "Waarom niet? Ik beschouwde het als een test, ik had niets te verliezen", zei Brouw.  

In een uitgebreid interview met VRT-presentator Fred Brouwers herinnerde Frans Brouw zich de sfeer in de Muziekkapel Koningin Elisabeth, waar de 12 finalisten, net als dit jaar, een week in afzondering verbleven. Hij wilde er vooral studeren en deed af en toe zijn deur op slot. Maar er was ook tijd om tafeltennis te spelen.

Brouw speelde op de laatste finale-avond en bleef dus als laatste nagelbijtend achter in de Muziekkapel: “Je wacht je doodstraf af. Je zit nog met 2 aan tafel overdag. En dan staat de taxi daar.” Daarna was het wachten geblazen achter de deur van het podium: “Je denkt dat wie voor je is, formidabel speelt en dat je zelf maar niks bent.” Voor de finale had Brouw namelijk nauwelijks met orkest gespeeld. 

Op het programma: het verplichte hedendaagse werk van de Belgische componist Raymond Chevreuille. Dat vonden de 12 finalisten onverantwoord moeilijk. Na een collectieve klacht kregen ze de toestemming om een deel te schrappen. Daarna koos Frans Brouw voor het 4e pianoconcerto van Ludwig van Beethoven. “In het 2e deel was de communicatie met het orkest en het publiek en de sfeer zo geweldig dat we elektriciteit kregen.”

Het pakte uitstekend uit: Frans Brouw won de 4e prijs in 1952, de winnaar was de Amerikaan Leon Fleisher. Russen deden er die editie niet mee. Bij de Belgen deed enkel Jean-Claude Vanden Eynden het nog beter in een Koningin-Elisabethwedstrijdfinale: hij werd 3e in 1964. En zetelt op dit moment in de jury.

En dan is er een bijzondere foto, met Frans Brouw (zwartomrande bril) en de wereldberoemde componist Igor Stravinsky (midden op de foto). In het Paleis voor Schone Kunsten van Brussel was er toen een reeks concerten om de 70e verjaardag van de componist te vieren. Deze foto dateert vermoedelijk van 29 mei 1952, de dag nadat Frans Brouw zijn finale had gespeeld. 

“Na de Koningin Elisabethwedstrijd was ik zo onschuldig als een kind”, gaf Frans Brouw later toe. Hij was amper 23, het echte leven met concerten en lesgeven moest nog beginnen.

Dat liep in België helemaal niet van een leien dakje.  Zijn verplichte legerdienst gooide fameus roet in het eten. Het was hem niet gelukt om daar een vrijstelling voor te krijgen. Hij ondervond ook andere moeilijkheden in het Belgische muziekveld. Brouw werd wel aangesteld als pianodocent in Gent, maar toen kwam er een zeer aantrekkelijke uitnodiging van de universiteit van Québec in Canada. Het gezin emigreerde. In 1974 kreeg Brouw de Canadese nationaliteit. 

"Daar waar Frans in België na de wedstrijd voor een appel en een ei of zelfs gratis concerten moest spelen, kreeg hij hier de mogelijkheid om zijn carrière als concertpianist te combineren met het lesgeven aan de universiteit van Québec", zegt echtgenote Greta Tinel.

Frans Brouw ontmoette Greta Tinel in 1961. Ook zij is muzikante, een telg uit de bekende kunstenaarsfamilie Tinel. Zij haalde haar viooldiploma aan het Conservatorium van Gent, speelde in verschillende orkesten en gaf les, tot er kinderen kwamen.  

Naast zijn vaste aanstelling in Canada maakte Frans Brouw veel internationale concertreizen. Hij was ook 3 keer jurylid in de Koningin Elisabethwedstrijd. “Het waren glorierijke tijden”, blikt Greta Tinel terug. “Onze familie is heel fier op de carrière van hun vader en grootvader concertpianist.”

Frans Brouw werd in eigen land ook gehuldigd, hij is ereburger van Izegem en van Veurne. In 2014 was hij voor het laatst in België. Zijn lievelingscomponist? “Schumann. Maar hij speelde ook graag de pianoconcerto’s van Mozart, Grieg, Brahms of Rachmaninov.”

Bronnen: ‘De Koninginnewedstrijd. Gesprekken met 18 Elisabethlaureaten’ van Fred Brouwers (VRT-uitgave, 1987), Bárbara Sarmentero en Hugo Sledsens (VRT-archief)