Elk jaar duiken met het mooie weer valse uitspraken over zonnebrandcrème en bruiningsmiddeltjes op. Dat is dit jaar niet anders. Zonnebrandcrème zou kankerverwekkend zijn en je zou sneller bruin worden door 'tanning oils' en 'bronzing butters'. Toch pas je best op met die online adviezen. Ze zijn niet alleen fout en gevaarlijk, er zit ook vaak een commercieel kantje aan.
Valse uitspraken over zonnebrandcrème, tanning oils en bronzing butters: gevaarlijk en vaak met commercieel kantje
In het kort
Volgens bepaalde influencers smeer je beter geen zonnebrandcrème meer. De crèmes zouden vol chemische stoffen zitten die kankerverwekkend zijn. Daarnaast worden zogenoemde "tanning oils" en "bronzing butters" aangeraden om sneller bruin te worden. Toch is de wetenschap het erover eens dat zonnebrandcrème wel degelijk veilig is en niet kankerverwekkend.
Met de oliën en boters pas je wel best op. Zij bevatten geen uv-bescherming en zorgen niet voor een langdurig bruinere huid. Hoewel we de zon uiteraard nodig hebben, blijft het advies om ook genoeg schaduw op te zoeken. Als je in de zon loopt, bedek je best je hoofd, schouders en bovenbenen, en smeer je de rest om de 2 uur opnieuw in.
Recent meldde Stichting tegen Kanker dat kinderen en jongeren in ons land zich onvoldoende beschermen tegen de zon. Hoe dat komt? Deels door fout advies op sociale media.
1 op de 10 Belgische jongeren volgt influencers die soms advies geven over omgaan met de zon. Bijna een kwart van hen heeft ooit al die raad gevolgd. "Meestal is het advies gericht op bescherming, maar er circuleren ook verontrustende aanbevelingen", klinkt het bij de Stichting.
VRT NWS nam populaire, maar foute of zelfs gevaarlijke uitspraken over zonnen onder de loep, en bekeek door wie en waarom ze verspreid worden.
1. Zonnebrandcrème is niet kankerverwekkend
"Sunscreen is one of the biggest causes of the C word", zegt een Amerikaanse zelfhelpcoach op Instagram . In de video met 314.000 views legt hij uit waarom hij geen zonnebrandcrème smeert. Het zou volgens hem net een van de grootste oorzaken van huidkanker zijn.
Ook op een Instagrampost van VRT NWS over zonnen en bruin worden, komen verschillende reacties als "insmeren met chemicaliën is de oorzaak van huidkanker". Sommigen geloven ook niet dat net de zon, "bron van al het leven", schadelijk voor ons kan zijn.
In dezelfde klasse als tabak en asbest
De zon mag dan wel essentieel zijn voor het leven op aarde, langdurige onbeschermde blootstelling van onze huid aan de zon kan wel degelijk tot kanker leiden.
"Het Internationaal Agentschap voor Kankeronderzoek (IARC ) heeft uv-stralen van de zon en zonnebank als bewezen kankerverwekkend geclassificeerd. We spreken dan specifiek over huidkanker”, aldus Lies Goovaerts, uv-expert bij de Stichting tegen Kanker. Het IARC plaatst de uv-stralen in klasse 1 van kankerverwekkende stoffen, dezelfde klasse als tabak en asbest.
Dermatoloog Sven Lanssens verwijst ook nog naar verschillende wetenschappelijke studies die aantonen dat onbeschermd in de zon komen kankerverwekkend is. Wetenschappelijke studies die aantonen dat zonnebrandcrème kankerverwekkend is, zijn er volgens Lanssens dan weer niet.
Vals gevoel van veiligheid
Er zijn wel wetenschappelijke studies die een mogelijke link onderzoeken tussen zonnebrandcrème en kanker, maar daar is de conclusie uitdrukkelijk niet dat zonnebrandcrème kanker veroorzaakt. Goovaerts: “De kanker werd niet veroorzaakt door de crème, maar doordat de crème niet goed wordt aangebracht en men daarna langer in de zon bleef door een vals gevoel van veiligheid."
Het is niet makkelijk om te bepalen hoe effectief zonnebrandcrème precies is. Studies die het effect van insmeren willen meten, moeten mensen over een lange periode volgen, wat veel geld en inspanning kost. Lanssens: “Er zijn studies, maar het is moeilijk om daar betrouwbare conclusies uit te trekken.”
Hij verwijst wel naar een Australische studie waarin een groep zich 4 jaar lang dagelijks insmeerde en een andere groep naar eigen goeddunken. “Daarna hebben ze die mensen nog 10 jaar geobserveerd. In de groep van mensen die elke dag smeerden, kwamen de helft minder melanomen voor dan in de groep die smeerden wanneer ze het nodig achtten.”
Zonnebrandcrème helpt dan wel , maar volgens Marleen Finoulst van Gezondheid en Wetenschap wordt de bescherming die ze biedt overschat. “Zonnebrandcrème verkleint de kans op de gevaarlijkste huidkanker, melanomen, met minder dan 20 procent .”
Brede bescherming
Zonnebrandcrème smeren is geen excuus om een hele dag in de zon te gaan liggen, volgens Goovaerts. Er is wetenschappelijke consensus dat het de derde en aanvullende stap is van een brede bescherming tegen uv-straling. Alle experts die we contacteerden wijzen, net als het Departement Zorg, op het belang van die brede bescherming. Waaruit bestaat die dan juist?
Vermijd de zon zoveel mogelijk, zeker tussen 12 en 15 uur
Als je toch in de zon moet zijn, bedek je met kleren, een hoed en een zonnebril.
De rest van je huid die niet bedekt kan worden, smeer je elke twee uur in, met minstens factor 30.
Oxybenzone
Als argument om aan te tonen dat zonnebrandcrème kankerverwekkend zou zijn, wordt op sociale media regelmatig verwezen naar de chemische stoffen die erin zitten. De stof die het meest als boosdoener wordt genoemd is oxybenzone, zoals in deze video met bijna 18,5 miljoen views. Oxybenzone of benzofenon-3 is een uv-filter die in veel zonnebrandcrèmes wordt verwerkt.
Lanssens: "Voor oxybenzone zijn er evenveel studies die zeggen dat het mogelijk hormoonverstorend kan zijn als studies die zeggen dat er geen effect is op de mens. De studies zijn voornamelijk gedaan bij micro-organismen. Bij de mens zou er daarom geen effect zijn bij normaal gebruik."
Vaak wordt ook verwezen naar een grote studie uit 2020, waar concentraties oxybenzone een paar uur na het insmeren in het bloed werden teruggevonden. Maar die studie behoeft volgens Lanssens toch de nodige nuance.
"De respondenten moesten hun hele lichaam vier dagen lang insmeren met 2 milligram per vierkante centimeter, vier keer per dag. Voor een volwassen persoon is dat ongeveer 2,5 fles van 200 milliliter zonnebrandcrème. In werkelijkheid zal niemand zich zo insmeren, tenzij je naar een naaktstrand gaat en daar uren blijft. Maar dat raden we net af. Bovendien is ook niet zeker dat de concentraties in het bloed van de respondenten ook schade aanbrengen. "
Zowel Goovaerts als Finoulst merken op dat de toegestane concentratie oxybenzone in zonnebrandcrème gereguleerd wordt door Europa. "Europa bepaalt ook dat die stoffen maar in heel kleine hoeveelheden aanwezig mogen zijn in crème en controleert ook daarop. En in welke mate het veilig is om ze te gebruiken. Wie toch liever zonnebrandcrème gebruikt zonder die stoffen, kan kiezen voor crèmes op basis van mineralen”, aldus Goovaerts.
"Er is een nieuwe generatie chemische filters ontwikkeld die als veilig werden getest. Verder kan je indien je deze toch wenst te vermijden, kiezen voor zonnebrandcrèmes met minerale filters, zoals zinkoxide", zegt Goovaerts.
Vroeger vs nu
Een ander argument dat terugkomt (bijvoorbeeld hier ), is dat mensen vroeger ook geen zonnebrandcrème gebruikten en huidkanker amper voorkwam. "Vroeger als kind en tiener nooit zonnebrandcrème gesmeerd. Werd gewoon niet gedaan. En ik woon dicht bij zee. Ik ben er nu 57", klinkt het ook onder het VRT NWS-bericht op Instagram.
Huidkanker ontwikkelt zich ook voornamelijk op latere leeftijd. Daardoor leek het vroeger alsof mensen geen huidkanker kregen. Lanssens: "In het verleden stierf men bijvoorbeeld al rond 50 jaar door bijvoorbeeld een infectie en kon de huidkanker niet tot uiting komen. Nu zijn we ons meer bewust van de risico’s en laten mensen zich meer screenen, waardoor er net meer huidkankers worden ontdekt dan vroeger."
Goovaerts: "Belangrijk: huidkanker ontwikkelt men na jaren van schade onder invloed van UV-straling. Enkel de vergrijzing van de bevolking verklaart deze stijging niet. De stijging in het aantal huidkankers is het resultaat van onze jarenlange attitude tegenover zonnebescherming, alsook het feit dat de intensiteit aan UV-straling stijgt, onder invloed van de klimaatsverandering. Daar zijn objectieve metingen in Ukkel van waargenomen."
Conclusie: Op sociale media wordt beweerd dat zonnebrandcrème kankerverwekkend zou zijn. Daar is echter geen bewijs voor. Bepaalde studies suggereren dat de stof Oxybenzone, die in sommige crèmes zit, hormoonverstorend zou zijn. Maar de concentratie in zonnebrandcrèmes is streng gereguleerd. Het is dan ook onwaar dat die stof in zonnebrandcrème schadelijk voor mensen zou zijn.
Uv-straling van de zon is wel degelijk kankerverwekkend. Beweringen dat de zon niet schadelijk is voor onze huid zijn dan ook onwaar.
2. Tanning oil en boters
Tanning oils en bronzing butters, oliën en boters die je smeert voor je gaat zonnen, zijn vooral populair bij jonge vrouwen, ook in Vlaanderen en Nederland . Op sociale media raden influencers de producten aan om sneller bruin te worden.
"Jongens je wordt echt yusu zwart van dit spul" (sic), schrijft een Nederlandse influencer bij een TikTok-video , met bijna een miljoen views. Ze toont hoe ze zichzelf in de blakende zon insmeert met een bronzing butter. "Yusu" is straattaal voor "serieus".
"Die producten zijn hydraterend", zegt Lanssens. "Je huid lijkt egaler en het geeft je een glow. Vaak bevatten die producten ook betacaroteen, dat zit in wortels. Als je die op je huid smeert, zie je er wat meer oranje of gebruind uit, maar dat gaat er dus weer snel af."
Hij waarschuwt ook dat deze producten je niet beschermen tegen de zon: "Er zit geen uv-bescherming in. Als je ze niet combineert met een zonnebrandcrème zal je zeker huidschade oplopen.”
Goovaerts legt er de nadruk op dat een gebruinde huid altijd wijst op huidschade: "Dat is je huid die zich probeert te beschermen en daarvoor pigment aanmaakt. Maar dat is niet voldoende. Het is geen teken van een gezonde huid, integendeel.”
Tot slot merkt Lien De Cooman, Medical en Scientific Manager bij Stichting tegen Kanker, op dat het schadelijke effect van dit soort producten dubbel is, zowel direct als indirect: "Sommige bestanddelen zijn verboden in de VS, Australië en de EU wegens het verhoogde risico op ontwikkeling van huidkanker. Indirect zet het mensen ook aan onbeschermd en overvloedig in de zon te gaan zitten, of onder de zonnebank te gaan."
Conclusie: 'Tanning oils' en 'bronzing butters' beloven je huid te bruinen, maar het gaat vaak om een tijdelijk effect, dat er ook weer af wast. Deze producten zijn wel gevaarlijk omdat ze mensen aanmoedigen in de zon te gaan zitten, maar geen enkele uv-bescherming bieden. Gebruinde huid ten slotte wijst altijd op huidschade.
3. Coaches en influencers met commercieel doel
Wie zijn de mensen die deze valse claims verspreiden en waarom doen ze dat?
Soms verspreiden mensen onbewust foute claims, omdat ze oprecht ongerust zijn en anderen willen waarschuwen. Dat lijkt ook het geval bij sommige mensen die nu over de zogezegde gevaren van zonnebrandcrème spreken. Een andere reden is populairder worden op sociale media. Straffe uitspraken of tips wekken veel commotie op, en kunnen dus leiden tot veel likes, views en volgers.
De meeste verspreiders van de foute zonnebrandcrème-uitspraken lijken een commercieel doel te hebben. In het bijschrift van zijn video maakt de Amerikaanse zelfhulpcoach reclame voor zijn "28 day reset program". Een online programma dat je zou helpen om jezelf gezonder te maken.
In combinatie met zijn andere trainingen zou het 3.000 dollar waard zijn. Hij verkoopt ook supplementen. Ook andere influencers prijzen via de video's hun detoxmiddeltjes , verzorgingsproducten of online trainingen aan.
De tanning oils en boters worden hoofdzakelijk door influencers gepromoot. Het is niet altijd duidelijk of het merk hen betaalt voor die video's. Sommige influencers hebben geen betaalde samenwerking, maar kregen de producten wel gratis. Door een merk gratis te noemen of te taggen, worden influencers soms ook benaderd voor betaalde samenwerkingen in de toekomst.
Conclusie: Op sociale media kan je snel influencers tegenkomen die afraden om zonnebrandcrème te gebruiken, maar hun motieven zijn niet altijd zuiver. Vaak blijkt dat die influencers zelf alternatieve producten in de aanbieding hebben of worden betaald om bepaalde producten aan te prijzen.
Er gaat heel wat nepnieuws rond over zonnebrandcrème, maar belangrijk om te onthouden is dat het niet kankerverwekkend is. De uv-straling van de zon is dat wel en experts zijn het erover eens dat we ons tegen die straling moeten beschermen. Zonnebrandcrème maakt deel uit van die bescherming, maar belangrijker is om op de middag uit de zon te blijven en je huid zo veel mogelijk te bedekken met kleren.
Deze factcheck bouwt verder op een artikel dat in juni 2023 werd gepubliceerd. Dezelfde claims keren ieder jaar terug, al dan niet met nieuwe argumenten.
Meer informatie over de factchecks van VRT NWS?
Zoek je meer verhalen van VRT NWS CHECK over factchecking, desinformatie of online bedrog? Die vind je hier.
Deze factcheck werd geschreven op basis van de informatie die beschikbaar is op het tijdstip van publicatie. Wil je weten hoe we te werk gaan bij het factchecken? Dat lees je in dit artikel.
Heb je vragen of opmerkingen of wil je weten wie er in ons team zit? Dat lees je in dit artikel.
Je vindt onze factchecks ook terug bij deCheckers , samen met betrouwbare factchecks van enkele andere Vlaamse en Nederlandse redacties.
Wil je iets laten checken? Stuur ons dan een mail via check@vrtnws.be.
VRT NWS is erkend lid van het International Fact-Checking Network (IFCN ) en van het European Fact-dChecking Standards Network (EFCSN ).
