Teller van mishandeling tikt aan tot 10.913 kinderen, vooral emotioneel geweld neemt toe

Anna is vandaag 29 jaar. Als kind wordt ze geconfronteerd met emotioneel geweld binnen haar gezin. Het begint wanneer ze 12 jaar is en haar ouders uit elkaar gaan. De jaren die daarop volgen, zijn stresserend voor het gezin, zowel op financieel als mentaal vlak. Als gevolg daarvan worden Anna samen met haar broer en zus slachtoffer van emotioneel geweld en verwaarlozing.

"Op zich hadden wij zo goed als altijd eten en kwamen we op materieel vlak niets te kort. Het ging vooral over uitschelden, heel veel discussies en ruzies, het continu te horen krijgen dat je niet goed genoeg bent. Die zaken maken dat je als jongere een heel laag zelfbeeld krijgt."

Anna is niet alleen. In 2024 kwamen in de 6 Vertrouwenscentra Kindermishandeling (VK) in Vlaanderen en Brussel liefst 7.501 meldingen binnen van kindermishandeling. Dat zijn iets minder meldingen dan het jaar ervoor toen het over 7.541 meldingen ging.

Opvallend is wel dat het over alsmaar meer kinderen gaat. In totaal ging het over nog 10.913 kinderen. Dat er minder meldingen zijn dan kinderen, is te verklaren door het feit dat sommige meldingen gaan over meerdere kinderen binnen één gezin.

De meeste meldingen in 2024 komen vanuit schoolgerelateerde voorzieningen (26 procent) en gezondheidszorg (25 procent), gevolgd door meldingen uit de omgeving van het kind (15 procent) en welzijnsorganisaties (14 procent). 

De groep van 12 tot 14 jaar is het sterkst vertegenwoordigd met 2.207 kinderen, maar over het algemeen zijn de meldingen relatief gelijkmatig verspreid over alle leeftijdsgroepen van 0 tot 17 jaar. Er zijn wel meer meldingen over meisjes (49 procent) dan jongens (38,6 procent). 

De problematiek die het vaakst is gemeld in 2024, was emotionele mishandeling en verwaarlozing, met meldingen over 4.147 kinderen. Dit is een stijging van 41 procent in 8 jaar.

Tim Stroobants is directeur bij het Vlaams Expertisecentrum Kindermishandeling: "Deze kinderen zijn slachtoffer van patronen van afwijzing en vernedering. Er wordt veel tegen hen geroepen. Ze krijgen te horen dat ze dom, lastig en ongewenst zijn. Deze kinderen zijn vaak getuige van partnergeweld en middelenmisbruik. Daar krijgen we heel wat meldingen over."

Andere belangrijke gemelde problematieken zijn lichamelijke mishandeling/verwaarlozing (3.200), risicosituatie of verwerkingsproblematiek (1.755) en seksueel misbruik (1.713).

In totaal worden 11.298 problematieken geregistreerd bij de 7.501 meldingen, aangezien één melding over verschillende soorten van mishandeling kan gaan.

De sterke stijging van het emotionele geweld kan te verklaren zijn door een effectieve toename, maar het Vlaams Expertisecentrum Kindermishandeling (VECK) schrijft de toename ook toe aan de verhoogde maatschappelijke en professionele aandacht die er de laatste jaren is.

Die extra waakzaamheid is te danken aan initiatieven zoals de "kindreflex", waarbij professionals worden aangezet en gesensibiliseerd om wanneer het over volwassen gaat, toch ook altijd de impact op de kinderen te bekijken. Of door het "handle with care" proefproject in Mechelen, waarbij de school van een kind gecontacteerd wordt wanneer de politie moet tussenkomen voor intrafamiliaal geweld.

De lagere drempels om mishandeling te melden, zoals anonieme hulplijnen of chatboxen, helpen ook om problemen sneller aan te kaarten. 

Inge Vanderstraete is kinder- en jeugdpsychiater en medisch directeur van het Vertrouwenscentrum Kindermishandeling in Antwerpen: "Het wordt eindelijk meer opgemerkt en ook gemeld. En dat is goed want het gaat over de kern van de zaak dat emotionele geweld. Ik zeg altijd aan ouders die ik zie: die blauwe plek is natuurlijk niet oké, maar die gaat genezen. Het is de blauwe plek die je intern veroorzaakt, daar wil ik over praten."

Is elke melding die binnenkomt over emotioneel geweld of emotionele verwaarlozing wel serieus te nemen?

Volgens Vanderstraete wel: "We gaan ervan uit dat als een kind belt en uitreikt naar een hulplijn, dat er dan wel iets is. We moeten altijd oog hebben voor het signaal. Het kan zijn dat ze gewoon een slechte dag hebben, maar als ze bij zo’n hulplijn terechtkomen gaat het meestal al over meer. Ik denk dat het heel belangrijk is aan kinderen en jongeren mee te geven dat we ze willen horen en samen met hen willen bekijken wat die situatie betekent. Om daarna na te gaan wat ze nodig hebben en hoe we hen daarin kunnen begeleiden."

Anna heeft in haar nabije omgeving mensen bij wie ze terechtkan. Over het geweld spreken, blijft ook bij die mensen moeilijk: "Pubers zijn hoe dan ook zoekende. Je wordt minder snel serieus genomen en mensen minimaliseren dingen. Plus ik was er zelf ook van overtuigd, door de herhaaldelijke boodschap thuis, dat het aan mij lag, dat ik niet oké was, dat het aan ons lag dat het thuis niet oké was. Dus er is ook wel veel persoonlijke schaamte, wat het nog moeilijker maakt om echt over die dingen te praten."

Volgens Stroobants hebben kinderen vaak wel door dat het niet helemaal klopt wat er thuis gaande is, maar kunnen ze dat zelf moeilijk inschatten. "Omdat kinderen echt opgroeien in het emotionele geweld, denken ze soms dat het de normale gang van zaken is. Ze geven dan soms wel signalen aan de omgeving, zonder dat ze een situatie echt benoemen. Het is dan aan de mensen in hun omgeving om daar mee woorden aan te geven en hen op weg moeten brengen naar gepaste hulp.”

De impact van kindermishandeling, ook emotionele, is groot. Vanderstraete. "Het leidt heel vaak tot een negatief zelfbeeld. Als je altijd opnieuw dezelfde negatieve boodschap krijgt dat je niet goed bent of niets goed doet, dan ga je dat als kind geloven. Dan denk je: ik ben niets waard."

"Daarnaast heeft het een invloed op hoe kinderen in relatie staan met de wereld en met anderen. Kinderen die mishandeld zijn, kunnen op latere leeftijd heel erg moeilijk anderen vertrouwen. Of net heel aanklampend worden naar vriendschappen of partners, waardoor ze soms verstikkend gedrag vertonen."

Ook op gezondheidsvlak heeft mishandeling een grote impact. Stroobants: "Deze kinderen kunnen emotionele en gedragsmoeilijkheden ontwikkelen en ook op latere leeftijd heel wat meer kans op gezondheidsproblemen hebben. Het is zelfs zo dat deze kinderen een verkorte levensverwachting hebben van gemiddeld 20 jaar."

Dat bevestigt ook Anna. Nadat ze haar ouderlijk huis had verlaten en ging studeren in Leuven, belandde ze in een depressie: "Ik had plots tijd en ruimte om enkele zaken te beseffen en dan heb ik een depressie gehad en ook het gevoel dat ik niet goed genoeg was. Ik had het 'imposter-idee' van 'wat doe ik hier eigenlijk, ik ben niet slim en niet goed genoeg'. Ik heb mezelf heel slecht gevoeld die jaren."

Met de hulp van traumatherapie gaat het vandaag veel beter met Anna. Ze is ondertussen coördinator van de Echo-Lotgenotenwerking binnen het Vlaams Expertisecentrum Kindermishandeling. Het doel daarvan is om overlevers van kindermishandeling een stem te geven en een plek te bieden waar ze anderen kunnen helpen. 

Gezinnen die door een moeilijke periode gaan en waar sprake is van mishandeling of verwaarlozing vinden vaak zelf niet de moed of energie op hulp te zoeken. Het begint vaak bij een leerkracht op school die merkt dat het gedrag van een bepaalde leerling erg verandert of ouders die steeds meer wegblijven van bijvoorbeeld oudercontacten of de schoolpoort.

Zelfs al merkt een leerkracht iets op, toch is het niet simpel om actie te ondernemen. Kinderpsychiater Inge Vanderstraete: "Dat komt onder andere door een gezond respect voor de privacy en de intimiteit van het gezin. Ze vragen zich af wie of wat hen het recht geeft om zich te mengen in een ander gezin.”

“Je kan hopen dat gezinsleden zelf aankloppen bij de huisarts, leerkracht of buur om hun verdriet, angsten of ervaringen te delen. Daar zit het probleem: ze lopen niet te koop met problemen in hun gezin. Ook voor hen is de drempel om hulp te zoeken hoog. Er is veel schaamte en angst om niet geloofd te worden. Of ze voelen zich schuldig en denken dat het aan hen ligt.” 

Daarom roept Anna op aandacht te hebben voor kinderen en jongeren die aangeven dat het moeilijk gaat: "Kindermishandeling kan ons overvallen als omstander, wat superlogisch is, want het is een heel hevig thema. We zijn als mensen geneigd om rond moeilijke thema's heen te praten of het nu over kindermishandeling gaat, maar even goed over een overlijden of kanker. Dat heb ik als kind ook ervaren: mensen durven het niet echt aanraken. Terwijl je dat als kind net doormaakt en je het net wél wil hebben over wat je meemaakt. Ik had daar echt wel baat bij gehad."

"Volwassenen denken soms dat ze het moeten oplossen en dat is vaak zo moeilijk, dat ze bevriezen. Eigenlijk verlang je als kind niet meteen een oplossing. Je bent het al zo gewoon om in een slechte situatie te zitten en eigenlijk verwacht je dan gewoon iemand die er voor je is. Dat kan echt in heel kleine simpele gebaren zitten. Daarmee kan je echt het verschil maken en een kind doen voelen: het is oké, je mag er zijn."

Stroobants pleit voor een meldcode in ons land zoals die al bestaat in Nederland. Een meldcode huiselijk geweld en kindermishandeling helpt professionals met het signaleren en handelen bij (vermoedens van) huiselijk geweld of kindermishandeling. Hieronder vallen ook psychisch of seksueel geweld en verwaarlozing.

"Op dit moment laten we beslissingen over kinderen en jongeren nog teveel over aan de individuele beoordeling van professionals zonder een duidelijk kader te hebben", zegt hij. "Af en toe loopt iets mis en dan vindt iedereen "hier had meer moeten gebeuren". Zo’n meldcode gaat daarop inzetten en zal professionals gidsen in het maken van inschattingen en meldingen. Ik vind dat de Vlaamse regering daar heel dringend sterk werk van moet maken. Elk jaar dat we het niet doen, zullen kinderen tussen de mazen van het net vallen."

Ook Vanderstraete pleit voor zo'n meldcode. "Ik vind het belangrijk dat gezinnen niet meteen naar justitie doorverwezen worden. Elk gezin moet in een niet-juridsch kader kunnen inhaken op hulpverlening, maar we moeten wel garanties inschrijven dat kinderen die een signaal geven, dat daar iets mee gebeurt. Elke situatie van kindermishandeling die bij een hulpverlener terechtkomt, veroorzaakt heel wat emotie en emotie is niet de beste raadgever bij beslissingen. Zo'n meldcode kan in zo'n moeilijke en emotionele situatie dan een houvast geven over mogelijk verder stappen. "