Museum KBR in Brussel heropent met een muzikale trip doorheen kostbare handschriften

Op de Kunstberg in Brussel rust al 600 jaar een grote schat: de Librije van de hertogen van Bourgondië. Een bibliotheek die zich destijds kon meten met die van de paus. Van de 400 overgebleven handschriften worden er maar liefst 275 bewaard in de Koninklijke Bibliotheek van Brussel.

Die absolute topstukken, op rijkelijk versierd perkament, zijn de kroonjuwelen van het museum KBR. Dat heropent op 23 mei met een nieuwe insteek: de meerstemmige muziek van die tijd, de polyfonie waar onze contreien zo befaamd voor waren.

“We hebben een nieuwe dimensie aan het museum toegevoegd,” zegt directeur Sara Lammens. “We vertelden al het religieuze, economische, politieke verhaal van die Gouden Eeuw, nu komt daar de muziek bij. We heropenen het museum en tegelijk ook een extra zintuig: het oor.”

Dat ervaar je al meteen in de laatgotische Nassau-kapel, waar zangers de polyfonie ten gehore brengen. “Dit is een klankenbad van verschillende stemmen waar je je als bezoeker kunt in onderdompelen,” zegt Aletheia Vanackere van de Alamire Foundation, het studiecentrum voor muziek in de Lage Landen. Dankzij een ingenieus geluidssysteem kun je als het ware tussen de stemmen lopen in de kapel en de beroemde polyfonie, de meerstemmigheid, aan den lijve ondervinden. 

“De handschriften van de KBR zijn op zich al prachtige objecten, maar wat er in staat is levende materie. Hoewel de muziek niet altijd eenvoudig is om te interpreteren voor hedendaagse uitvoerders,” zegt Aletheia Vanackere. 

De keuze voor muziek als thema bij de heropening van het KBR-museum is logisch, vindt curator Ann Kelders. “Het museum biedt de kans om het bredere culturele leven in de Bourgondisch-Habsburgse periode in het licht te zetten. En daar verdient de muziek een plaats in. De cultuur in de Bourgondische tijd was geen stomme film, muziek maakte er essentieel deel van uit.”

De Franco-Vlaamse polyfonisten, met grote namen als Josquin des Prez, Adriaen Willaert of Johannes Ockeghem “zijn van hetzelfde kaliber als hun collega’s in de schilderkunst -de Vlaamse Primitieven - of de miniaturisten die de handschriften hebben verlucht. Het was ook de enige periode uit de muziekgeschiedenis waar op muzikaal vlak alle blikken op onze regio gericht waren. Muziek hoort dus thuis in een museum dat aan die periode is gewijd,” zegt Ann Kelders.

Het KBR-museum is nu enigszins anders ingevuld. Er zijn zo’n 80 handschriften te zien. Ze liggen open op een bladzijde met muzieknoten of met een tekst of een miniatuur die verwijst naar muziek. Er zijn bijvoorbeeld veel afbeeldingen van de Bijbelse koning David met zijn harp. 

Een pronkstuk is het liedboek of ‘chansonnier’ van Margaretha van Oostenrijk, gemaakt in het beroemde atelier van Petrus Alamire in Mechelen, begin 16e eeuw. Er staan allerlei meerstemmige composities in van Vlaamse polyfonisten. In het KBR-museum kun je zelf experimenteren met die verschillende stemmen, door geluidsdempers dj-gewijs open of dicht te schuiven. 

Nog zo’n wonderlijke objecten zijn de ‘Doornikse liedboekjes’, 1 voor elke stem zoals alt of bas. Kleine notitieboekjes die in je zak passen, met muzieknoten en tekst én schitterende kleine miniatuurtjes. Er is ook een klein Italiaans handschrift uit de bibliotheek van het Koninklijk Conservatorium in Brussel. Dat boekje ligt open op een pagina met een handleiding om muziek op zicht te lezen.

Een van de oudste boeken dateert uit de 8e (!) eeuw. "Toch wel buitengewoon vroeg," legt Jan Pauwels uit, conservator handschriften van de KBR. "Dit is het zogenoemde 'antifonarium van de Blandijnberg', dat werd gebruikt in de Sint-Pietersabdij van Gent. Het omvat alle teksten en liederen van de missen van een heel jaar. Het is het oudst bekende exemplaar ter wereld. Het bevat een primitieve muzieknotatie en aanwijzingen hoe die liederen moeten gezongen worden."   

Al die muzikale en andere schatten, aangevuld met bruiklenen uit andere musea en privébezit, zijn nu te bewonderen in de KBR. De handschriften worden elke zes maanden omgewisseld, om ze te beschermen tegen te veel licht. Het project 'Polyfone meesters' kwam onder meer tot stand met een subsidie van 500.000 euro van Toerisme Vlaanderen. "De polyfonie is niet statisch, maar resoneert al eeuwen. Het is een stille kracht in ons DNA, diep verbonden met Europa en de wereld," zei CEO Peter de Wilde.

'A quand'a quand'haveva' van polyfonist Adriaen Willaert door het ensemble Dionysos Now! is te horen in het KBR-museum: