Terwijl N-VA het grootste kiespubliek kan bekoren in Vlaanderen, lijken de standpunten van Vooruit net beter te matchen met wat de meeste Vlamingen denken. Het is maar een van de opmerkelijke conclusies van De Stemming, het jaarlijkse opinieonderzoek van VRT NWS, De Standaard en RTBF. We lichten er 5 opvallende vaststellingen uit.
"Vooruit is de nieuwe CD&V" en N-VA heeft grootste potentieel: 5 opmerkelijke conclusies uit De Stemming
Bijna 1 jaar na de verkiezingen peilt De Stemming naar de politieke voorkeuren en maatschappelijke bezorgdheden van de Belgen.
De Stemming is een jaarlijks onderzoek in opdracht van VRT NWS, De Standaard en RTBF, uitgevoerd door de Universiteit Antwerpen en de Université Libre de Bruxelles. De bevraging werd afgenomen in maart 2025.
De volledige gedetailleerde resultaten en informatie over de methode kan je hier vinden.
Vaststelling 1: Belgen houden van het centrum
Vlamingen rechts, Franstaligen links, dat is het gangbare cliché over de politieke keuzes in ons land. Maar De Stemming leert dat daar toch net iets meer nuance in zit. "Regionaal zien we geen grote links-rechtsverschillen", zegt politicoog Jean-Benoît Pilet (ULB). "Belgen zijn eigenlijk vooral centristisch."
Ongeveer 1 op de 4 Vlamingen plaatst zichzelf pal in het centrum, een even groot aandeel als de Brusselaars. In Wallonië is het centrum met 30 procent nog iets groter. Ga je iets dichterbij kijken, dan zie je wel dat de Vlamingen sterker uitwaaieren naar de rechterkant en de Brusselaars lichtjes meer naar de linkerzijde. De Walen zitten daartussenin.
Wat is links en rechts in politiek?
Traditioneel was de breuklijn tussen links en rechts sociaaleconomisch: wie wilde dat de overheid de economie meer stuurde en dat die zou zorgen voor een herverdeling van de welvaart, was links. Wie meer heil zag in een beperkte rol van de overheid en in meer individuele verantwoordelijkheid, was rechts.
Politici beweren vandaag soms dat die breuklijnen niet meer gelden, maar dat klopt niet helemaal. Er is eigenlijk vooral een extra breuklijn bij gekomen: een culturele. Die gaat dan bijvoorbeeld over criminaliteit, klimaat en milieu, migratie, diversiteit, … Wie bijvoorbeeld niet wil dat zware criminelen ooit vervroegd vrijkomen, neemt een cultureel rechts standpunt in. Wie praktijktesten wil invoeren om werkgevers te kunnen bestraffen als die sollicitanten selecteren op hun afkomst, heeft op dat vlak cultureel een meer linkse mening.
Politieke partijen en hun kiezers zoeken op die beide assen – economisch en cultureel - een plek. Waar iedereen zich momenteel ongeveer bevindt, daar geeft De Stemming een goed beeld van.
Inhoudelijk leggen Vlamingen, Brusselaars en Walen soms wel andere klemtonen. Vlamingen zijn bijvoorbeeld meer tevreden over de democratie dan Franstaligen, wat wellicht te maken heeft met de samenstelling van de federale regering.
Walen zijn economisch dan weer een pak pessimistischer dan mensen uit andere regio's. Brusselaars hebben van de 3 gemeenschappen het meest het gevoel dat ze worden achtergesteld door de overheid.
Vaststelling 2: Vooruit weet 'Vlaamse grondstroom' goed te vatten
Zet je de economische en culturele standpunten van Vooruit op 2 assen, dan kom je gemiddeld ergens links van het centrum uit. Laat je Vooruit-kiezers hun positie zelf bepalen, dan beland je bijna op exact dezelfde plek. "Toch evident?", horen we je mompelen, maar dat is het niet.
Hoe moet je onderstaande grafiek lezen?
De kleine punten zijn (in dit geval Vooruit-)kiezers die zelf aangegeven hebben waar ze zich op de links-rechtsassen bevinden. Punten die meer aan de linkerzijde staan, zijn economisch linkser (en vice versa). Punten die meer onderaan staan zijn cultureel linkser (en vice versa).
Het vierkant toont hun gemiddelde positie aan. De driehoek toont waar de partij zich ideologisch bevindt, gemeten op basis van hun standpunten.
De meeste partijen blijken namelijk wat extremer in hun standpunten te zijn dan hun achterban verwacht. Neem bijvoorbeeld PVDA: die partij zet zich met haar standpunten economisch véél linkser dan haar eigen kiespubliek zich positioneert. Meer nog, de meeste PVDA-stemmers schurken meer aan bij de partijstandpunten van Vooruit dan bij die van hun eigen partij.
De meeste Vlaams Belangers zetten zichzelf dan weer dichter bij de N-VA-standpunten dan bij die van hun eigen partij, terwijl de meeste N-VA'ers vooral op de visie van CD&V blijken te mikken. Of hoe de onderzoekers het verwoorden: "In ideologische termen wordt N-VA het meest bedreigd door CD&V, veel meer dan door Vlaams Belang."
Maar niets van dat alles bij Vooruit. "Er is geen enkel ander electoraat in Vlaanderen dat zo dicht bij de eigen partij zit als Vooruit", legt politicoloog Stefaan Walgrave (UAntwerpen) uit. "Dat je ideologisch zo spot on zit, is echt comfortabel."
En er is meer: ook als je alle partijen en hun kiezers 15 economische en 15 culturele stellingen voorlegt, doet Vooruit het goed. Op beide terreinen zit Vooruit het dichtst bij de gemiddelde mening van het totale kiespubliek.
Bart De Wever zegt vaak dat N-VA de 'Vlaamse grondstroom' het best belichaamt. Maar nu zou je kunnen zeggen dat dat eigenlijk Vooruit is
Stefaan Walgrave, professor politicologie (UAntwerpen)
Economisch komt de visie van Vooruit overeen met die van bijna drie vierde van het Vlaamse kiespubliek (72 procent), enkel CD&V komt in de buurt (69 procent). Cultureel strookt de mening van Vooruit met twee derde van alle kiezers (67 procent). CD&V en N-VA volgen op een afstandje met 63 procent.
"We zagen de voorbije jaren al dat Vooruit qua partijstandpunten duidelijk naar rechts is opgeschoven en dat centrum is gaan bezetten. Het is op een bepaalde manier de nieuwe CD&V geworden. Bart De Wever zegt vaak dat N-VA de 'Vlaamse grondstroom' het best belichaamt. Maar nu zou je kunnen zeggen dat dat eigenlijk Vooruit is."
Dat Vooruit als regeringspartij wat kritiek krijgt van de achterban, maar er in de peiling naar de kiesintenties toch op vooruitgaat, is voor de socialisten een goed teken, denkt Walgrave. "Je zou kunnen zeggen dat Vooruit haar relevantie heeft behouden door in de regering te gaan zitten, als een soort linkse garantie dat de regering niet te rechts zal zijn. Dat schijnt te lukken op dit moment. De vraag is vooral of dat de komende 4 jaar zal blijven lukken."
Vaststelling 3: N-VA heeft het grootste kiezerspotentieel
Los van het feit dat premier Bart De Wever (N-VA) veruit de populairste politicus van het land is en dat zijn partij ook weinig van zijn pluimen is verloren in de peiling, is er nog een grote opsteker voor de N-VA.
De Stemming peilde namelijk ook naar het potentieel van de politieke partijen. De bevraagden moesten daarin een score geven aan elke andere partij dan de partij van hun voorkeur: als ze 6 of meer op 10 geven, worden ze beschouwd als een 'potentiële kiezer'.
En dat potentieel is bij N-VA het grootste van alle partijen. Los van de bijna 27 procent van de Vlamingen die sowieso op N-VA zouden stemmen, zou de partij er in het gunstigste geval nog eens een dikke 17 procentpunt bij kunnen tellen. 43 procent van die 'potentiële kiezers' van N-VA zit bij Vlaams Belang, 30 procent bij CD&V.
De grootste groeimarge zit dan weer bij CD&V, Vooruit en Open VLD. Zij zouden in het allerbeste geval nog zo'n 20 procentpunt bij hun huidige score kunnen tellen. Vlaams Belang en PVDA hebben de meest beperkte groeimarge. Anderzijds zou je dan kunnen zeggen dat zij momenteel hun potentieel het meest benutten.
Vaststelling 4: N-VA en Vooruit trekken politieke thema's naar zich toe
N-VA domineert ook in de politieke thema's die kiezers met een bepaalde partij verbinden. Een belangrijke overwinning is bijvoorbeeld dat de partij het thema economie afsnoept van Open VLD. De liberalen zijn daarmee ineens ook het enige thema kwijt dat ze tot vorig jaar nog konden claimen.
Kiezers linken ook werk, staatshervorming en internationale veiligheid met N-VA. Op vlak van mobiliteit is het (na Groen) de eerste uitdager. Idem bij onderwijs trouwens, dat wel vrij stevig bij CD&V verankerd zit.
Vooruit is nu onbetwist leider op vlak van de thema's sociale zekerheid, pensioenen en gezondheidszorg. "De partij wierp zich tijdens de regeringsonderhandelingen op als de verdediger van de sociale zekerheid en de welvaartstaat, en dat heeft iets opgeleverd blijkbaar", concluderen Walgrave en co. "Dat de partij een aantal toegevingen moest slikken, zoals het beperken van de werkloosheidsuitkering in de tijd, heeft dat schijnbaar niet belemmerd."
Groen beheerst de thema's milieu en mobiliteit. Vlaams Belang is onaantastbaar als het gaat om migratie.
Vaststelling 5: Kiespubliek in Franstalig België is verdeeld in 2 kampen
In Franstalig België domineert het centrum zoals gezegd meer dan in Vlaanderen. Zowel de kiezers van Les Engagés als dat van (het kleine) Défi zoeken daar hun heil. Qua partijstandpunten zit Les Engagés op dat vlak het meest gebeiteld. Na Vooruit is het trouwens ook de partij die inhoudelijk het beste spoort met haar eigen kiezers: net een beetje rechts van het centrum.
De economisch en cultureel meest rechtse partij in Wallonië is de MR. Opvallend is dat de kiezers van de Franstalige liberalen zichzelf economisch minder rechts plaatsen, maar zich cultureel dan weer als rechtser zien. De afstand tussen de MR-kiezers en de partij is dus best groot. Net zoals de N-VA-kiezers mikken die van MR eigenlijk nog het meest op de huidige partijpositie van… CD&V.
Tot zover het centrumrechtse blok, want de rest van de Franstalige partijen zit volledig op de linkerzijde. Heel opvallend daar is dat het kiespubliek van Ecolo, de PS én de PTB zichzelf zeer dicht bij elkaar positioneren. De PS blijkt beste vertegenwoordiger van die veeleer centrumlinkse standpunten. Ecolo (cultureel veel linkser) en PTB (economisch veel linkser) staan daar een heel eind vanaf.
Die 2 blokken in Franstalig België lijken momenteel ook stevig gebetonneerd te zijn. Kiezers geven aan nauwelijks de neiging te hebben om te verschuiven tussen het linkse of rechtse blok.
Anders gezegd: mochten er nu verkiezingen zijn, dan zouden kiezers van PTB, Ecolo en PS voornamelijk twijfelen tussen 1 van die 3 linkse partijen. Een linkse stem voor Les Engagés of MR lijkt vrijwel uitgesloten. Andersom lijken de kiezers van Les Engagés en MR bijna uitsluitend naar die 2 rechtsere partijen te lonken.
