Jan Decleir herneemt na 37 jaar de monoloog 'Gilles!': "Bidden dat plankenkoorts niet toeslaat terwijl ik bezig ben" 

Acteren verleer je niet, maar het vraagt lef om als 79-jarige acteur een hele avond alleen op een podium te staan.

Als die acteur luistert naar de naam Jan Decleir, liggen de verwachtingen meteen nog een pak hoger. Decleir, de "acteur der acteurs in Vlaanderen", zoals collega Marie Vinck hem liefdevol omschrijft.

Marie Vinck maakt net zoals Tom Dewispelaere deel uit van de collectieve artistieke leiding van Toneelhuis in Antwerpen. Voor het 'Stand bye Bourla festival' van Toneelhuis, vroegen ze Jan Decleir om een van zijn succesvoorstellingen te hernemen.

“Als je kijkt naar de klassiekers die in de loop der jaren zijn gepasseerd, dan kan je niet om Jan heen. Hij heeft veel betekend voor het Toneelhuis”, legt Deswispelaere uit. 

"Ik heb het geluk gehad om een paar keer met hem te mogen werken, samen met het gezelschap Olympique Dramatique. Jan is een stille kracht, maar áls hij iets zegt, dan zit het er boenk op. Het is een fantastische man om mee samen te werken."

Bij Toneelhuis dachten ze eerst aan een herneming van 'De tijger', een van de legendarische vertellingen van Dario Fo, waar Decleir in de jaren 80 Vlaanderen mee doorkruiste. 

Zelf had Decleir meer zin om 'Gilles!' van Hugo Claus af te stoffen. Dat begrijpt zijn dochter, actrice Sofie Decleir, heel goed.

"Hij heeft die Dario Fo zo vaak gedaan. Ik vermoed dat hij nieuwsgierig is om terug in zijn grote vriend Hugo Claus te duiken. Wat blijft daar van over, na 37 jaar? Hij kiest niet voor de gemakkelijkere weg."

"Ik koester alle voorstellingen van Jan", zegt Tom Dewispelaere, die te jong was toen Jan Decleir de originele versie van 'Gilles!' speelde. "Als ik hem nu bezig zie, tijdens een doorloop, dan hang ik aan zijn lippen. Hij blijft een meesterverteller."

Ook Marie Vinck kijkt uit naar de première vanavond. "Ik heb Jan zelf niet zoveel op de scène gezien in mijn leven, ik heb eerder een soort nostalgische band met hem. Toen ik opgroeide was hij een goeie vriend van mijn ouders en kwam hij veel over de vloer."

"In 'De kus', de film van mijn moeder, Hilde Van Mieghem, speelde Jan mijn vader. Ik bewaar goede herinneringen aan die tijd. Iedereen verwacht er heel veel van straks. Ik denk dat de druk bij hem nu ook extra groot is. Hij moet het waarmaken."

Sofie Decleir was nog een tiener toen haar vader 'Gilles!' voor het eerst speelde, 37 jaar geleden. "Ik vond het een heel confronterend stuk, in die ongelooflijke, zintuiglijke taal van Hugo Claus. Ik had het gevoel opgesloten te zitten in een middeleeuwse kerker, het voelde beklemmend."

De oorspronkelijke versie van 'Gilles!' duurde "4 uur en een klets. Met 2 pauzes", herinnert Jan Decleir zich. Die oerversie werd door Claus al snel ingekort om te kunnen reizen. De monoloog van vanavond werd door Decleir zelf nog verder aangepast, vertelde hij vrijdag in 'Culture club' op Radio 1.

"Dat ding dat er in 1988 stond, kon onmogelijk op reis. Dan hadden we 5 vrachtwagens nodig gehad. Dus is Hugo Claus bladzijden beginnen scheuren, wat hij heel graag deed. En daar zaten goede aanwijzingen in voor ons om nu te ajusteren. Je zou dat 'bewerking' kunnen noemen." 

"Gilles de Rais gaat tot een bepaald uiterste, waarin hij de grenzen overschrijdt van wat de natuur toelaat", duidde Claus het in 1988. Jan Decleir ziet toch een verschil tussen de natuur en de mens.

"Hugo sleurde er woorden als beestachtigheid bij. Maar beesten doen dit niet. Er zal wel eens een verdwaalde vos zijn, die niet weet welke kip precies het lekkerst gaat zijn. En dan sneuvelen er een paar te veel. Verder denk ik dat het in het dierenrijk nogal meevalt. Het zijn ménsen die dit soort dingen doen. Daar hebben we het soms over, hé, in het theater." 

De muziek in 1988 in de Muntschouwburg had iets hypnotiserends en spiritueels, weet Sofie Decleir nog. In de nieuwe versie in de Bourlaschouwburg staat een 30-koppige fanfare op het podium, naast Jan Decleir.

"Ik ben heel benieuwd wat het gaat geven, deze ingekorte versie. Benieuwd wat er na 37 jaar nog overblijft", vervolgt Sofie Decleir.

De tekst van Hugo Claus kwam relatief snel terug. Tekst instuderen, daar heeft Jan Decleir voldoende ervaring mee. Toch heeft hij last van stress. "Het is bidden dat het niet toeslaat terwijl ik bezig ben", vertelt Decleir eerlijk. De plankenkoorts loert om de hoek, na al die jaren en al die erkenning. 

"Dat gevoel verdwijnt niet met de leeftijd, integendeel zelfs", zegt Tom Dewispelaere. "Ik wil me niet vergelijken met Jan, maar ik herken het. De monoloog 'Alle schone dingen' heb ik 70 keer gespeeld en dat is toch 70 keer zenuwen. Er komt heel veel stress en angst bij kijken. Dat blijft."

"Vanaf een bepaald moment wordt dat zelfs erger", getuigt ook Sofie Decleir. "Ik heb dit najaar zelf een monoloog, die in KVS in Brussel in première gaat. Ik schijt nu al 7 kleuren bagger, om het in het mooi Nederlands te zeggen."

"Plankenkoorts is helemaal niet raar", legt Marie Vinck uit. "Ja, je kan terugvallen op expertise, ervaring en technieken, maar het moet toch altijd opnieuw ontstaan. Je moet telkens van nul terug beginnen, ervaar ik zelf. Ik zou niet in zijn plaats willen staan." Voor iemand als Jan Decleir ligt de lat hoog.

"Ik heb misschien te lang gewacht", mijmert Decleir. "Je moet eigenlijk een dertiger zijn om Gilles de Rais te spelen. Een bompa, een opa van mijn leeftijd, dat is een beetje… Maar ja, toch maar gewoon doen."

Na de uitverkochte voorstellingen wacht volgend jaar nog een volledige tournee, Jan Decleir zal dan 80 zijn. Marie Vinck begrijpt waarom het niet bij deze 3 voorstellingen blijft, zij ziet zichzelf ook nooit met pensioen gaan.

"Het is een werk geweest om dat terug strak te krijgen, ik snap dat het zonde is om dan maar 3 keer te spelen. Er spreekt een enorme liefde voor het vak uit, dat je dat op je 80e nog wil doen." 

"Ik hoorde dat hij nog een andere monoloog heeft, die hij tegelijk speelt. Jan is niet klein te krijgen", lacht Tom Dewispelaere. "Ik hoop dat, als ik zijn leeftijd bereik, ik ook nog altijd de kracht heb om op het podium te staan en mensen te raken. Het is bewonderenswaardig."