De langverwachte nieuwe Ocean Vuong, tijdloze mythes en ufo's in België: dit zijn de boeken van de week

De Vietnamees-Amerikaanse schrijver Ocean Vuong (36) is een literaire wereldster. Na zijn autobiografische debuutroman 'Op aarde schitteren we even', was het uitkijken naar 'De keizer van Gladness' (uitgeverij Hollands Diep).

Voor radiopresentator Lieven Vandenhaute vult de roman alle verwachtingen in: "De menselijkheid die doorschemert, is prachtig en ontroerend."

Vuong kwam als 2-jarige Vietnamese vluchteling met zijn moeder en grootmoeder aan in de Verenigde Staten. De familie overleefde met slechte en onderbetaalde jobs. "Hij heeft zijn pen als springplank gebruikt om uit die wereld weg te komen", vertelt Vandenhaute op Radio 1.

Vandaag is Vuong, naast een gevierd auteur, ook professor Literatuur aan Columbia University in New York.  

In de fictieve, mistroostige plek Gladness verweeft Vuong de levens van 2 personages: de licht dementerende Litouwse weduwe Grazina en de 19-jarige Hai die op het punt staat een einde aan zijn leven te maken.

Grazina houdt hem tegen en de dakloze Hai wordt haar mantelzorger. Het thema van het boek is volgens Vandenhaute dan ook deze "gratuite goedheid: goedheid die gratis is."

"Vuong schotelt een Amerika voor van de losers, van de achtergeblevenen, het is de working class, mensen die hard werken in uitzichtloze, uitputtende jobs en zonder hoop moeten overleven", licht Vandenhaute toe. 

Het verhaal brengt geen redding: de personages blijven zitten in hun situatie. "En toch krijgt de ellende een zekere glans omdat je die goedheid, die tederheid, die bezorgdheid voelt van die 'sukkelaars', die elkaar toch helpen: kindness without hope."

In onzekere tijden wijzen Odysseus, Achilles, Penelope en andere mythische figuren nog steeds de weg. Hoe deze eeuwenoude verhalen de hedendaagse populaire cultuur blijven inspireren, legt Evelien Bracke, professor Oudgriekse literatuur (UGent), uit in 'Leidraad door het labyrint' (uitgeverij Academia Press).  

De Europese cultuur kreeg vorm door de klassieke mythologie, die verweven is in ons huidig denken. We vertellen de eeuwenoude verhalen vandaag nog steeds. "Ze blijven relevant omdat mensen er naar blijven verwijzen", vertelt Bracke op Radio 1.

"Ze hebben een logica: problemen worden opgelost, er zijn helden en schurken en ze geven een gevoel van samenhorigheid."

Mythes werden door- en herverteld, ook in het Midden-Oosten, maar allemaal hebben ze een vaste kern. "Het is de flexibiliteit van die verhalen, die zich keer op keer aanpassen aan de verschillende contexten, noden en culturen, die hun sterkte is."

Denk aan Europa, ontvoerd en verkracht door Zeus, die vandaag als moederfiguur staat voor verbinding tussen de Europeanen. Of aan Poetin, die in Rusland geassocieerd wordt met Agamemnon, de sterke leider die de Grieken de overwinning bracht.

Volgens Bracke heeft ook het beeld van vrouwelijke leiders haar wortels in eeuwenoude mythes: ze worden afgeschilderd als heksen, als monsterlijke Medusa’s of wraakzuchtige Medea’s. "Hoe die patronen gebruikt worden, zowel langs linker- als rechterzijde van het politiek spectrum, om mannelijkheid te definiëren, was ook voor mij een hele nieuwe les."

De Britse avant-garde kunstenaar Marlow Moss was een vrouw die zich begin 20ste eeuw in mannenkleren hulde en samenleefde met een andere vrouw. Florette Dijkstra reconstrueert haar leven en werk in 'De sprong in het licht' (uitgeverij Querido). 

Moss (1889-1958) groeit op in een gegoed Londens milieu: ze studeert aan de kunstacademie, maar wordt niet geacht professioneel kunstenaar te worden. Na een tragische gebeurtenis verandert ze in 1919 haar voornaam in Marlow en vlucht ze naar Cornwall.

"Daar besluit ze te transformeren in de persoon die we kennen", vertelt Dijkstra op Klara. Moss verschijnt vanaf dan gekleed in paardrijkleding. "Haar kleding was een harnas om haar biologische vormen te verbergen."

Ze breekt met haar familie. Met haar modernistische dandy-look trekt ze naar Parijs. Daar komt ze terecht in de culturele en literaire salons en leert er schilder Piet Mondriaan kennen die haar werk zal beïnvloeden.

In 1929 ontmoet ze op het terras van Café de Flore de Nederlandse schrijfster A.H. Nijhoff - vrouw van Martinus Nijhoff -  met wie ze een relatie begint. Als Joodse weet Moss in 1940 vanuit IJmuiden naar Engeland te ontsnappen.

Het werk van Moss is nauwelijks bekend. Dijkstra ontdekt haar niet tijdens haar opleiding aan de kunstacademie, maar wel later in een boek van Germaine Greer over vrouwelijke kunstenaars.

Het is het begin van een avontuurlijke zoektocht langs depots en catalogi, die 30 jaar duurt: "Het was een beetje schattengraven. In de begintijd was ze zo onbekend dat alles een ontdekking was." Kroon op haar werk is de koffer met brieven en fotonegatieven die in 2024 opduikt bij de stiefzoon van een erfgenaam in Noord-Frankrijk. 

Ondertussen presenteert Tate Britain Moss als een queer kunstenaar. Dijkstra hoopt met 'De sprong in het licht' Moss definitief in de schijnwerpers te zetten.

Jaarlijks komen een 200-tal meldingen over onbekende luchtverschijnselen of ongeïdentificeerde vliegende objecten binnen bij het Belgisch ufo-meldpunt.

Frederik Delaere en Wim van Utrecht zijn verbonden aan het meldpunt en de auteurs van 'UFO. Niet te geloven! Wat we denken te zien en wat we echt zien' (uitgeverij Borgerhoff & Lamberigts). 

"Een groot deel van de meldingen kunnen we verklaren, maar minder dan 1 procent blijft onverklaard", vertelt Delaere op Radio 1. "En onverklaard is niet hetzelfde als onverklaarbaar", verduidelijkt hij: "Een melding die nu niet te verklaren is, kan het binnen een paar weken of een jaar wel zijn."

Vaak gaat het om meteorieten, satellieten, vliegtuigen, weersverschijnselen, vogels, weerballonnen, drones, sterren en planeten, vliegers of ... bedrog. Het komt er in tijden van fake news op aan het kaf van het koren te scheiden. 

De auteurs schetsen ook de geschiedenis van de ufo-waarneming. De eerste dateert uit 1947 wanneer zakenman Kenneth Arnold met zijn vliegtuigje boven de staat Washington vliegt en 9 vreemde schijven in de lucht ziet. De journalist aan wie hij zijn verhaal vertelt, maakt er vliegende schotels van. Het verhaal van Arnold wordt wereldnieuws. 

"Er zijn een aantal theorieën geweest. Wij denken nu, achteraf gezien, dat het de reflectie van het zonlicht was op de veren van een groep vogels, vermoedelijk pelikanen, die zorgde voor het vreemde effect."

De meest recente melding in België waarvoor geen sluitende verklaring is, dateert uit 2019 en komt uit Lint: de waarneming van 9 zwarte bollen die stil in de lucht hangen. 

In 1984 wordt 'Peremen' van de de Sovjetband Kino de hymne van dissidenten in Oost-Europa. In de zomer van 2020 weerklinkt het nummer opnieuw in de straten van Minsk, bij protesten tegen de autoritaire president Aleksandr Loekasjenko.

Slavist en hoogleraar Politieke Studies (KU Leuven) Peter Vermeersch neemt in zijn boek 'Polsslag. Hoe één popsong Oost-Europa hoop geeft' (uitgeverij De Bezige Bij) de strijd tegen onderdrukking in Wit-Rusland onder de loep, en de rol die muziek daarin speelt.

De Sovjetsong 'Peremen' van de groep Kino, vertolkt door de charismatische Viktor Tsoi, is een strijdlied voor verandering. Het is 1984 en Perestrojka hangt in de lucht. Vijf jaar later zal de Sovjet-Unie uiteen vallen. 

In 2020 verbiedt Loekasjenko het nummer. "Het is een catchy song. Mensen zongen dat op straat en werden in de boeien geslagen, gefolterd en het land uitgezet", vertelt Vermeersch op Klara. Opposanten van het regime verlaten massaal het land en verblijven nu in Polen, Berlijn, Vulnia en ook in Brussel.

"Ik ben in die verbrokkelde diaspora beginnen rondreizen om hun verhalen te sprokkelen en over hun ervaringen te schrijven. Ik heb dat liedje 'Peremen' als sleutelgat gebruikt om naar de situatie te kijken." 

Via deze moedige getuigenissen wil Vermeersch het grotere verhaal vertellen, niet alleen van Wit-Rusland maar ook van de regio. "Hoe zitten die connecties tussen Belarus, Oekraïne en Rusland vandaag in elkaar?"