Vrijspraak, opschorting en werkstraf: 3 verkrachtingszaken, 3 verschillende uitspraken, hoe komt dat? 

In Gent is vanmorgen een man vrijgesproken voor de verkrachting van een ex-collega na een avondje uit. Volgens de rechter was het niet bewezen dat er geen toestemming was. In Brussel kreeg een twintiger dan weer een werkstraf van 250 uur voor de verkrachting van een vriendin, na een feestje voor een verjaardag. 

De dossiers doen ook wat denken aan de zaak in Leuven, waar een tijdje geleden zoveel ophef over was. Een student werd daar schuldig bevonden aan de verkrachting van een medestudente, maar hij kreeg geen straf. 

Drie zaken met een heel verschillende uitkomst. En toch hoeft dat niet te verbazen, zeggen verschillende experts. Vier vaststellingen. 

"Het beeld dat veel mensen bij een verkrachting hebben, is het Dutrouxverhaal. Dat zijn de meest extreme dossiers, met veel geweld. En soms is het zo zwart-wit. Maar daartussen heb je gradaties. Soms zijn die gemakkelijker te bewijzen, met DNA, met verklaringen, met kwetsuren..., en soms is dat veel moeilijker. Er is een grote grijze zone", zegt Catherine Van de Heyning. Zij is substituut-procureur bij het parket van Antwerpen en was ook expert in de commissie over het nieuw seksueel strafrecht. 

"De moeilijkste zaken zijn diegene waarbij de twee betrokkenen allebei dronken zijn, waarbij er sprake is van een seksuele opbouw, maar waarbij er dan iets gebeurt wat voor één van de twee niet oké is en waarbij de andere uit de lucht valt. Die durven wel eens moeilijk zijn om te bewijzen en moeilijk om te bestraffen."

"Er zijn nu ook vaker zaken uit het uitgaansleven, waarbij er sprake was van drank en drugs", ziet ook advocate Ann Van de Steen. Zij heeft een jarenlange ervaring in zedenzaken, en trad in de Brusselse zaak op voor de dader. "Dan is het een dunne koord bewandelen: wat is er werkelijk gebeurd? Er zal ook altijd discussie zijn over hoe dronken het slachtoffer was. En dan een belangrijk element: was de wil wel of niet uitgeschakeld? Dat is dan aan de rechter."

Die analyse loopt heel erg gelijk met wat Liesbet Stevens van het Instituut voor de Gelijkheid van Vrouwen en Mannen zei na de verkrachtingszaak in Leuven. "We denken heel vaak heel klassiek over daders van seksueel geweld, als monsterlijke mannen, die 's nachts uit de bosjes springen en hun slachtoffer overmeesteren en verkrachten. De realiteit is veel diverser, veel genuanceerder. Dat betekent ook dat we in onze strafrechtelijke aanpak van die feiten, heel genuanceerd moeten kunnen zijn."

De context van zulke zaken is nu eenmaal extreem belangrijk, klinkt het bij alle stemmen die we gebeld hebben. 

"Een verkrachtingszaak is wanneer je seksueel contact hebt tegen je wil, maar je moet ook naar de omstandigheden kijken. Het is heel belangrijk om zaak per zaak te bekijken", zegt Van de Steen. "Een rechter neemt niet zomaar een roekeloze beslissing. Het is gevaarlijk om naar een veralgemening te gaan en te zeggen dat de rechtbank weer eens uit de losse pols een vonnis gemaakt heeft. We moeten ook kijken naar de omstandigheden."

En eigenlijk, zo benadrukt Van de Heyning, zit dat al in het strafwetboek zelf. "De meeste mensen denken dat je één wetsartikel hebt voor verkrachting, maar dat is niet zo. Er is een artikel, maar dan heb je tal van verzwaringen: was het met geweld? Was het slachtoffer onder de 16? Had de dader een gezagsrelatie? Was er een familiale band? Al die dingen zorgen objectief gezien voor een hogere of lagere straf."

Maar naast het wetboek an sich, hebben rechters ook bepaalde doelstellingen voor ogen waarom ze straffen, legt ze uit. 

• "Het belangrijkste is de openbare orde, dus wat de kans is dat een dader het opnieuw zou doen. Is er schuldinzicht? Is er al dan niet sprake van een onderliggende problematiek? Heeft de dader zelf al therapie gevolgd? Wat is het strafblad? Is dat iemand die nog nooit iets gedaan heeft of is dat een serieverkrachter? Het is heel belangrijk om met al die dingen rekening te houden."

• Daarnaast is er ook het signaal naar de maatschappij toe: "Rechters stellen duidelijk een signaal dat een zaak ernstig genomen wordt, en in zedenzaken gebeurt dat bijna altijd. Wie is de dader? Wie is het slachtoffer? Het slachtoffer heeft ook een stem, er mag ook rekening gehouden worden met het signaal dat hij of zij geeft."

• Ook belangrijk om in het achterhoofd te houden is de re-integratie in de maatschappij:  "Hoe zorgen we ervoor dat er geen recidive is, dat dit nooit meer gebeurt?"

"Wat mensen niet zien, is wat er in de rechtbank gebeurt. Met al die zaken houden rechters rekening", benadrukt Van de Heyning. 

En dan is er uiteraard de straf die een rechter effectief op een zaak moet plakken. "Als je niet het hele dossier gelezen hebt, is het moeilijk om te oordelen over een straf.

"Het gaat vaak over twee volwassenen waar er bij aanvang wel een soort toestemming voor is, of het nu via Tinder gaat of op een scoutsfuif en waarbij er dan toch iemand over de grenzen gaat. Het is belangrijk dat er wordt ingegrepen, dat er gevolgen zijn. Maar dit zijn geen mensen die in de gevangenis thuishoren."

Welke straf geef je dan? "Dat is heel genuanceerd", klinkt het. 

Feit is: "Door heel zwaar te bestraffen, ga je er niet voor zorgen dat het niet meer gebeurt. Natuurlijk is dit een ernstig feit, maar wanneer moet het ook vrijheidsberovend zijn? Het moet geen wraak zijn, geen pek met veren. Het moet vooral effectief zijn. Je wil toch gewoon dat die dat nooit meer doet?"

Dus kiest een rechter uit een arsenaal aan straffen, gaande van opschorting (waarbij je schuldig verklaard wordt, maar geen straf krijgt) tot een gevangenisstraf tot 20 jaar cel - en alles tussen die twee. 

"Iedereen denkt ook dat er een teleurgesteld slachtoffer is, maar zij voelen zich vaak net gesteund dat er een zaak is, dat het openbaar ministerie hun zaak verdedigt. Je mag niet vergeten dat het overgrote deel van de zaken simpelweg nooit voor de rechtbank komt, door een gebrek aan bewijs. Een slachtoffer wil meestal gewoon oprecht een "sorry"."

Nog niet zo gek lang geleden heeft het seksueel strafrecht een serieuze update gekregen. Onder meer de regels over toestemming werden daarin opgenomen. "Toestemming staat daarbij centraal en je kan geen toestemming geven als je bijvoorbeeld slaapt, bewusteloos bent, etc."

"Wat je nu ziet, is dat dit ook doorsijpelt naar de pers, naar de bevolking. Er wordt vaker over geschreven en er is een steeds grotere bewustwording van seksueel geweld."

Van de Heyning heeft daarin drie sleutelmomenten ontrafeld: de zaak-Julie Van Espen, de #MeToo-beweging en het seksueel misbruik in de Kerk. 

"Het is fantastisch goed dat het veranderd is, dat het niet meer is van: "Je had maar niet dronken moeten zijn", die cultuurverandering heb je nodig. Het is dus goed dat er een debat is, maar de vraag is hoe een debat gevoerd wordt. Met een heksenjacht is niemand gediend. Zeker de slachtoffers niet."

In dat debat heeft justitie, maar ook de pers een grote verantwoordelijkheid volgens Van de Heyning: "Dat werkt heel sturend." 

"We kunnen moeilijk een dossier en plein public op sociale media of in de krant zetten", vindt ook Van de Steen. "We leven nog altijd in een maatschappij waar iedereen recht op verdediging en recht op een eerlijk proces heeft."