Polen kiest nieuwe president: zal die de hervormingsplannen van de regering maken of kraken? 

De president in Polen is niet zoals de president in de Verenigde Staten. In Polen wordt die ook rechtstreeks verkozen, maar hij of zij heeft niet dezelfde macht. De Poolse president is het staatshoofd, opperbevelhebber van het leger, en mag ook zelf wetsvoorstellen doen. Maar voor de rest is de president niet echt betrokken bij het bestuur van elke dag.

Toch zijn deze presidentsverkiezingen erg belangrijk. De president heeft namelijk nog een cruciale bevoegdheid: hij of zij kan een veto stellen tegen wetten die door het parlement zijn aangenomen.

Eind 2023 kwam in Polen een nieuwe regering aan de macht, nadat 8 jaar lang het land geleid was door de rechts-conservatieve partij Recht en Rechtvaardigheid (PiS). De nieuwe regering, onder leiding van Donald Tusk, beloofde een heel aantal hervormingen.  

De rechtspraak, die onder PiS niet meer onafhankelijk werkte van de politiek, zou hervormd worden. Er zou ook een versoepeling komen van de abortuswet, en er zouden meer rechten komen voor LGBTQ-personen.

Maar elke hervorming moet in een wet gegoten worden, en elke wet moet ondertekend worden door de president. Op dit moment is dat president Andrzej Duda, die uit het PiS-kamp komt. Die heeft al meerdere keren een stokje gestoken voor de plannen van de regering.

Het parlement kan het veto van de president enkel overrulen met een drievijfdemeerderheid. Maar de drie regeringspartijen hebben daarvoor niet genoeg zetels. Dus is de enige oplossing voor Tusk: een andere president.

Op dit moment is er ook reden voor Tusk om optimistisch te zijn. De kandidaat van zijn partij, Rafał Trzaskowski, staat aan kop in alle peilingen. Op de tweede plaats komt Karol Nawrocki, de kandidaat die gesteund wordt door PiS. Waarschijnlijk zullen Trzaskowski en Nawrocki het tegen elkaar opnemen in een beslissende tweede verkiezingsronde.

Rafał Trzaskowski is de burgemeester van Warschau en ondervoorzitter van Burgerplatform, de grootste regeringspartij, die geleid wordt door premier Tusk. Trzaskowski zou ook het meeste kans maken om in de tweede ronde te winnen van Nawrocki.

Het verschil met de kandidaat van PiS is de laatste weken in de peilingen wel kleiner geworden. Trzaskowski nam ook vorige keer al deel aan de presidentsverkiezingen, in 2020. Toen verloor hij in de tweede ronde nipt van Duda, ondanks een voorsprong in de peilingen.

Trzaskowski profileert zich als iemand die veel ervaring heeft met beslissingen nemen en goede internationale contacten heeft. Als hij wordt verkozen, heeft de regering van Tusk het meeste kans om haar hervormingsagenda waar te maken.

Als het Karol Nawrocki wordt, dan wordt het een heel ander verhaal. Nawrocki is op papier een onafhankelijke kandidaat, maar wordt gesteund door de oppositiepartij PiS. Hij staat aan het hoofd van een historisch onderzoeksinstituut dat verbonden is aan de staat. Hij heeft geen ervaring in de politiek.

Nawrocki staat tweede in de peilingen, ondanks een recent schandaal dat nog steeds niet is gaan liggen. Journalisten zijn erachter gekomen dat Nawrocki een appartement had gekregen in ruil voor hulp aan een oudere, zieke man. Maar hij zou nagelaten hebben om die hulp te voorzien. Zijn tegenstanders zeggen daarom dat Nawrocki een bedenkelijk moreel kompas heeft en niet geschikt is om president te worden.  

Als hij de verkiezingen wint, dan blijft de regering van Tusk in een ongemakkelijke zogenoemde cohabitatie zitten met een president van de oppositie. Het zal dan erg moeilijk, zo niet onmogelijk worden, om de beloofde hervormingen door te voeren.

Op de derde plaats in de peilingen staat Sławomir Mentzen, covoorzitter van de radicaal-rechtse partij Konfederacja.  

Mentzen was een tijdlang aan een opmars bezig, even leek het er zelfs op dat hij Nawrocki zou voorbijsteken en mogelijk naar de tweede ronde zou gaan. Maar dat veranderde nadat hij had gezegd dat hij studies voor iedereen betalend wou maken, en abortus ook in geval van verkrachting wou verbieden, een van de weinige gevallen die de strenge Poolse abortuswet wel toelaat. Die plannen vielen niet in goede aarde bij zijn vooral jonge kiespubliek.

Nu hij het niet lijkt te halen, is de vraag wat de kiezers van Mentzen zullen doen in de tweede ronde. Op papier ligt het voor de hand dat ze voor de rechtsere kandidaat Nawrocki zouden stemmen, maar de partij Konfederacja is heel erg anti-establishment. Zowel Trzaskowski als Nawrocki staan voor dat establishment, dus is het de vraag of ze kiezers van Konfederacja kunnen mobiliseren.

Andere kandidaten zijn Szymon Hołownia, de voorzitter van het parlement en covoorzitter van de regeringspartij Derde Weg. Daarnaast is er ook nog Magdalena Biejat, van de linkse regeringspartij Lewica. In totaal zijn er 13 kandidaten geregistreerd.

Ondanks het grote binnenlandse belang van deze verkiezingen, wordt de campagne gedomineerd door wat er zich afspeelt buiten de grenzen van Polen.

‘Veiligheid’ is het sleutelwoord. Dat wil zeggen, hoe het land veilig te stellen mocht Rusland na Oekraïne ook Polen willen aanvallen.

Polen investeert het meeste van alle NAVO-landen in defensie. De twee koplopers, Trzaskowski en Nawrocki, zijn er ook allebei voor om dat te blijven doen. Maar ze leggen wel andere accenten.

Trzaskowski pleit vooral voor een sterk Polen in een sterke EU, die ook onafhankelijk van de Verenigde Staten voor z’n eigen veiligheid kan instaan. Die aanpak ligt volledig in de lijn van de regering van Tusk. 

Nawrocki wil daarentegen dat de EU zich vooral met economische samenwerking bezighoudt, en vindt dat die geen alternatief kan zijn voor de veiligheidsparaplu die de VS biedt. Nawrocki plooit zichzelf dan ook dubbel om te tonen dat hij de betere band heeft met de Amerikaanse president Trump.

Op 1 mei reisde hij naar Washington, waar hij ook een ontmoeting had met Trump in het Oval Office. Voor zijn aanhangers het bewijs dat hij het oor heeft van de Amerikaanse president, zijn tegenstanders zetten het bezoek weg als niet meer dan een fotosessie.

Want toch, en dat moet ook gezegd, blijft het vooral een campagne tegen elkaar in plaats van voor een bepaalde agenda. PiS en Burgerplatform, de partij van Tusk, beheersen al tientallen jaren het politieke speelveld in Polen, en zijn dan ook uitgegroeid tot elkaars gezworen vijanden.

De animositeit die dat teweegbrengt tussen de kandidaten van de partijen maakt het soms pijnlijk om naar debatten te kijken. Daar is het ook vaak speuren naar echte inhoudelijke discussies.

Welk resultaat dat oplevert, zal de kiezer beslissen.