Eén van de meest opvallende acts in de finale van het Eurovisiesongfestival is de inzending van Estland. In 'Espresso macchiato' noemt Tommy Cash het ene cliché over Italianen na het andere, en dat alles in een zogenaamd Italiaans accent. De Italianen zelf konden er niet om lachen, de rest van Europa vindt het blijkbaar wel grappig. Is lachen met Italianen algemeen aanvaard? "Mocht dit nummer over Chinezen gaan, zou het kot te klein zijn."
Italiaanse parodie 'Espresso macchiato' scoort op songfestival: waarom lijkt lachen met Italianen algemeen aanvaard?
"Ik zweet als een maffioso", "ik heb een restaurant," "het leven is als spaghetti: het is hard tot je het maakt" en "mi like mi coffee very importante" ... De Estse inzending voor het Eurovisiesongfestival dit jaar lijkt één langgerekte sneer naar Italianen. In Italië zelf zorgde het nummer al voor de nodige controverse .
En ook hier doet het wenkbrauwen fronsen bij sommigen. Beeld je een nummer in met gelijkaardige clichés en stereotiepen over pakweg Chinezen of Marokkanen, en je weet dat er een groot maatschappelijk debat van komt. Maar met Italianen ligt het anders, weet Joep Leerssen. Leerssen is Emeritus Hoogleraar Europese Studies en gespecialiseerd in Nationalisme en Nationale Beeldvorming. "Alles heeft te maken met hoe krachtig een cultuur in zijn schoenen staat."
Estland bezingt alle Italiaanse clichés
"Als je lacht met een cultuur die als sterk gepercipieerd wordt, kan dat moeilijk denigrerend overkomen. Italië heeft al sinds de renaissance een heel krachtige reputatie in het buitenland. Enerzijds zien we het als het land van de verfijning. Daar zijn de maatpakken van Armani en de gestroomlijnde Ferrari's nog altijd een voorbeeld van. Anderzijds leeft het beeld van de maffiacultuur ook nog heel erg. Die 2 wringen en dus vormt de combinatie van banditisme en hoogstaande cultuur een krachtige culturele formule die al eeuwen meegaat", aldus Leerssen. Maar het zijn zeker niet enkel de Italianen die nog altijd het mikpunt zijn van spot.
Belgenmoppen
"Het opeenstapelen van heterogene uiteenlopende beelden is een oude vorm van humor. Denk aan elke mop over Belgen of Nederlanders die je kent. Daarin komen altijd dezelfde stereotiepen terug. Vroeger zat er wel degelijk kwaad in die stereotypering: hij werd gebruikt als oorlogspropaganda en om haat en verdeeldheid te zaaien. De clichés zijn gebleven, maar ze zijn met de tijd van functie veranderd. Tegenwoordig worden ze vooral humoristisch en ironisch gebruikt."
De clichés die laatdunkend doen over een bepaalde groep, zijn de meest hatelijke. Ze komen uit een tijd waarin Europa zich superieur voelde. Daar zijn we intussen van genezen.
Joep Leerssen, emeritus hoogleraar Europese Studies
Maar ook humor en ironie kunnen kwaadaardig zijn. Alles heeft te maken met de intentie van waaruit iets vertrekt, weet Leerssen. "De clichés die laatdunkend doen over een bepaalde groep, zijn de meest hatelijke. Die clichés leefden vooral over buiten-Europese volkeren: Chinezen, Afrikanen, Noord-Amerikaanse Indianen enzovoort. Ze komen uit een tijd waarin Europa zich superieur voelde. Daar zijn we intussen van genezen, en dus zijn die clichés en stereotypen ook niet meer aanvaard. Een witte zanger die nu lacht met Afrikanen of Aziaten, trapt op gevoeligheden die nog lang niet tot het verleden behoren. Daar moet je mee oppassen."
Sterke Italianen
Volgens Leerssen zullen de Italianen nog lang geconfronteerd worden met humor à la 'Espresso macchiato'. "Er spreekt geen minachting uit. Elkaar goedmoedig in de maling nemen, kan gewoon tussen gelijken en families. De Italianen moeten sterk genoeg zijn om er tegen te kunnen."
Maar, besluit Leerssen, het is goed om waakzaam te blijven: "Je zit altijd op een glijdende schaal: goedbedoelde humor kan verglijden in racisme en superioriteitsgevoel. Het mag nooit de bedoeling zijn om anderen belachelijk te maken."
Beluister - Joep Leerssen in 'Zijn er nog vragen?'
