Kunnen we zeldzame ziekten binnenkort veel sneller genezen? Jongetje in Amerika doet het goed na unieke gentherapie

KJ is geboren met een ernstige vorm van CPS1-deficiëntie. Zijn lichaam kan geen eiwitten uit voeding afbreken. Daardoor hoopt er ammoniak op in hem en dat vergiftigt zijn lichaam. De jongen moet daardoor zo min mogelijk eiwitten eten en medicatie krijgen, en dan nog is de kans 1 op de 2 dat hij binnen enkele jaren overlijdt. Hij stond al op een lijst voor een levertransplantatie toen hij 5 maanden oud was.

Het is een "ultrazeldzame" ziekte: slechts 1 op de 1,3 miljoen kinderen wordt ermee geboren. Bij ziektes die zo weinig voorkomen, bestaat er zelden een behandeling. Die is moeilijk te ontwikkelen net doordat er zo weinig patiënten zijn en omdat het financieel niet interessant is voor de farma-industrie.

Gentherapie is niet nieuw. Veel ziektes komen voort uit een genmutatie, een schrijffoutje in onze genetische code. En als je die code kan kraken en de schrijffout aanpassen, kan je misschien wel die ziekte genezen, daar waar de klassieke geneeskunde geen antwoord heeft. De behandeling is het resultaat van "jaren en jaren vooruitgang", zegt dokter Rebecca Ahrens-Nicklas, een van de betrokken teamleden, in een persbericht . 

Zo wordt er bijvoorbeeld al lang gentherapie toegepast op cellen uit bloed: je bloed wordt uit je lichaam gehaald, de cellen worden genetisch aangepast en teruggeven. Die cellen hebben dat foutje dan niet meer. Maar soms moet die aanpassing ín het lichaam gebeuren, bijvoorbeeld als je de cellen in een specifiek orgaan moet aanpakken, zoals de longen of de spieren.

Bij KJ is er maar één lettertje, of in vaktermen een base, in zijn hele genetische code dat de ziekte veroorzaakt. En dat hebben de onderzoekers heel gericht aangepast in de cellen in zijn lever.

Dat deden ze met CRISPR-base editor technologie. "Maar niet door genen te knippen, waar de techniek van bekend is", zegt professor Rik Gijsbers van het Laboratorium voor Moleculaire Virologie en Gentherapie daarover. "CRISPR wordt in dit geval gebruikt als gps om naar de juiste plaats in de genetische codes te gaan." Eens op de juiste plek, wordt dat specifiek lettertje herschreven door een 'base-editor'. 

De cellen gaan daardoor weer doen wat ze moeten doen, in dit geval zelf een functioneel CPS1 eiwit produceren wat nodig is om eiwitten af te breken. En jawel: de jongen doet het enkele weken na de behandeling veel beter. Hij kan steeds meer eiwitten eten en moet minder medicijnen nemen.

"Op een half jaar tijd hebben ze de technologie voor die specifieke mutatie uitgewerkt, getest, geproduceerd en toegediend. Normaal gezien duurt zoiets jaren, maar bij zulke ziektes is de patiënt dan al dood", zegt Gijsbers. Bij geneeskundig onderzoek bestaan er strikte procedures, waarbij er in veel verschillende fases moet getest worden. 

"Bovendien heb je gewoon niet genoeg mensen voor de klinische tests", want in een laatste fase moet een behandeling op grote groepen mensen getest worden. "Daardoor is het ontwikkelen van behandelingen voor zeldzame ziektes altijd een probleem."

"Dat is het unieke hier: verschillende topinstituten hebben met elkaar samengewerkt, en met de Amerikaanse geneesmiddelenwaakhond FDA. Die stond toe om dit veel sneller te testen bij de patiënt voor wie dit speciaal gemaakt was."

En daar zit de grote kans voor de geneeskunde, volgens Gijsbers. "Ze pleiten voor een andere benadering: in plaats van elke individuele therapie te moeten testen en goedkeuren, zouden ze de algemene techniek kunnen goedkeuren. Dan zou je al die zeldzame ziektes die veroorzaakt worden door één verkeerde letter op dezelfde manier, en snel, kunnen inzetten."

Dat opent perspectieven, maar roept ook vragen op. Is dat wel veilig? "Natuurlijk zijn de risico’s groot als je zoiets doet. Maar als je niets doet, is de kans 50 procent dat hij in zijn eerste levensjaren sterft, en als hij het overleeft, is nog maar de vraag wemke levenskwaliteit hij zou hebben", duidt Gijsbers. 

"Maar we moeten wel nadenken over het ethische aspect. Die jongen was een half jaar oud, dus heeft er natuurlijk niets in te zeggen gehad. We hopen dat we hem genezen, maar we weten eigenlijk niet hoe zijn gezondheid gaat evolueren."

"In dit geval vermoedelijk goed, maar bij andere aandoeningen zijn er soms nog andere cellen in het lichaam met die afwijking, die dan niet gecorrigeerd werden. In zekere zin open je de doos van Pandora."

En dan is er nog het bredere ethische plaatje. "Ik vind het fantastisch dat we dit kunnen, maar we moeten als maatschappij wel nadenken wanneer we die technologie willen toepassen", besluit Gijsbers.