De 10 Belgische universiteiten vragen aan minister van Buitenlandse Zaken Maxime Prévot (Les Engagés) om bij de Europese Raad aan te dringen op een onmiddellijke opschorting van het Associatieverdrag met Israël. Dat verdrag bepaalt dat Israëlische onderzoekers kunnen meedoen aan Europese onderzoeksprogramma's. Zo'n opschorting zou het voor universiteiten makkelijker maken om samenwerkingen met Israëlische partners te stoppen. "We denken dat er een duidelijker signaal nodig is vanuit de Europese Unie aan Israël."
Belgische universiteiten vragen opschorting EU-verdrag met Israël: "Stopzetting zou sterk politiek signaal zijn"
Giel Bosmans
Gepubliceerd:
In het kort:
De 10 Belgische universiteiten vragen minister Maxime Prévot om bij de Europese Raad aan te dringen op een opschorting van het Associatieverdrag tussen de EU en Israël.
Een opschorting zou volgens VUB-rector Jan Danckaert "een zeer sterk politiek signaal zijn" en het voor universiteiten makkelijker maken om samenwerkingen met Israëlische onderzoeksinstellingen stop te zetten.
Bij opschorting van het verdrag zouden Israëlische onderzoekers niet meer kunnen deelnemen aan het Europese onderzoeksprogramma 'Horizon Europe', maar individuele samenwerkingen tussen professoren blijven mogelijk.
De universiteiten sturen een brief naar minister Prévot omdat de Europese Raad buitenlandse zaken, met alle Europese buitenlandministers, op 20 mei zal vergaderen.
"Een aantal landen, zoals Spanje en Ierland, hebben gevraagd om daar een discussie te hebben over een mogelijke opschorting van het Associatieverdrag tussen Israël en de Europese Unie", zegt voorzitter van de Vlaamse Interuniversitaire Raad (VLIR) en rector van de Vrije Universiteit Brussel (VUB) Jan Danckaert.
"We vragen de minister concreet om tijdens die bespreking expliciet te pleiten voor een opschorting van het Associatieverdrag."
Voldoet Israël nog aan de gemaakte afspraken?
Dankzij het Associatieverdrag kunnen Israëlische onderzoekers bij universiteiten, onderzoeksinstellingen of private bedrijven meedoen aan het Europese onderzoeksprogramma 'Horizon Europe'.
"In dat programma stelt de Europese Unie middelen ter beschikking voor onderzoek", vertelt Danckaert. "Dat loopt via oproepen waarop consortia, die altijd bestaan uit ploegen uit verschillende landen, kunnen intekenen. Het gaat dan dus om zowel Israëlische ploegen, als onderzoekers uit landen van de Europese Unie."
"Voor ze Europese middelen krijgen, worden die ploegen geëvalueerd", zegt hij. "Het is wel belangrijk om te weten dat Israël de Europese Unie daarvoor betaalt."
We tonen dan dat samenwerkingen met een regering die op grote schaal mensenrechten schendt, niet kunnen
Jan Danckaert, voorzitter van de Vlaamse Interuniversitaire Raad en rector van de VUB
"In het Associatieverdrag staat ook duidelijk gesteld dat Israël en de Europese Unie de fundamentele mensenrechten moeten respecteren", gaat Danckaert verder. "Zelfs in elk 'consortium agreement', wanneer er een onderzoeksprogramma wordt opgesteld, staat een verwijzing naar de mensenrechten en het respect voor de fundamentele waarden waarop de Europese Unie gestoeld is."
"De Belgische universiteiten hebben al verschillende keren aan de Europese Commissie gevraagd hoe de deelname van Israëlische ploegen nog te rijmen valt met de verwijzing naar mensenrechten die in het Associatieverdrag staat, in het licht van de escalatie die in het Midden-Oosten, met name in Gaza", legt hij uit. "Tot nu toe zijn we daar gebotst op een zeer minimalistische kijk van de Commissie."
"We willen duidelijkheid van de Commissie: Voldoet Israël nog aan die afspraken? Indien nee: Hoe moeten we dat dan interpreteren en welke onderzoeksploegen kunnen dan nog deelnemen?"
"Een opschorting zou een zeer sterk politiek signaal zijn, waarbij we aangeven dat de Israëlische regering haar politiek moet bijsturen en dat Europa haar waarden hoog in het vaandel draagt. We tonen dan dat samenwerkingen met een regering die op grote schaal mensenrechten schendt, zoals verschillende internationale organisaties bevestigen, niet kunnen."
Samenwerkingen stopzetten
Volgens Danckaert zou een opschorting van het Associatieverdrag het ook makkelijker maken voor universiteiten om samenwerkingen met Israëlische onderzoeksinstellingen stop te zetten.
"Tot nu toe was de interpretatie van de Europese Commissie zeer strikt. Om uit een project te stappen - een aantal universiteiten hebben dat proces in gang gezet - moet je kunnen aantonen dat dat specifieke project mogelijk bijdraagt aan schendingen van de mensenrechten."
"Dat maakt het zeer moeilijk voor universiteiten om uit die samenwerkingen te stappen. Concreet is de VUB daarin geslaagd voor 1 project, omdat we daar een sterke case hebben kunnen opbouwen met onze ethische commissie, maar ook andere universiteiten hebben die intentie. Het is vandaag een zeer lang en moeilijk proces. Daarom pleiten wij voor een bredere aanpak."
Er zou dan een algemene stop komen op vlak van samenwerkingen met Israëlische onderzoeksinstellingen binnen het Europees onderzoeksprogramma
Jan Danckaert, voorzitter van de Vlaamse Interuniversitaire Raad en rector van de VUB
"Bij een opschorting van het Associatieverdrag zouden wij niet meer bij elke partner en bij elk project moeten bekijken in hoeverre zij betrokken zijn bij mensenrechtenschendingen", besluit Danckaert. "Er zou dan een algemene stop komen op vlak van samenwerkingen met Israëlische onderzoeksinstellingen. Dat is duidelijk en dan is het aan de politieke overheden om te bepalen hoelang die opschorting duurt."
"Het gaat dan enkel om alle samenwerkingen binnen het Europees onderzoeksprogramma, zodat er geen onderzoeksfinanciering van Europa meer naar Israëlische instellingen gaat. 'Peer-to-peer' samenwerkingen', tussen professor A uit een Europese universiteit en professor B uit Israël, kunnen dan wel nog, maar zonder Europese onderzoeksmiddelen."
De volledige brief van de 10 Belgische universiteiten
Mijnheer de vice-eerste minister,
De Belgische universiteiten begrijpen dat de Europese Raad Buitenlandse Zaken op 20 mei een bespreking zal wijden aan de mate waarin Israël artikel 2 van het Associatieverdrag tussen de EU en Israël nog respecteert. Zoals u weet, handelt dit artikel over het respect voor de mensenrechten.
Wij beklemtonen het belang van deze bespreking, zeker in het licht van de niet aflatende en door internationale instanties vastgestelde mensenrechtenschendingen door Israël in Gaza en op de Westelijke Jordaanoever. Als vertegenwoordiger van de civil society dringen wij aan op een onmiddellijke opschorting van het Associatieverdrag met Israël. Continuering van het verdrag wordt ervaren als een legitimering van een regering die zich bezondigt aan verregaande mensenrechtenschendingen en zelfs humanitaire hulp aan de Palestijnse bevolking verhindert. Dit is op geen enkele manier te verzoenen met de Europese basiswaarden.
Tegen de achtergrond van het conflict in Gaza hebben de Belgische universiteiten de afgelopen twee jaar de Europese Commissie herhaaldelijk gevat met de vraag naar een transparant screeningskader dat kan worden toegepast op Israëlische partners binnen het Europese Kaderprogramma voor Onderzoek en Ontwikkeling (Horizon Europe). De overeenkomsten die voor de uitvoering van deze projecten worden afgesloten, bevatten een clausule die in artikel 14 bepaalt dat gefinancierde projecten moeten worden uitgevoerd in de lijn met de hoogste ethische standaarden en in overeenstemming met de toepasselijke Europese, internationale en nationale wetgeving. Projectpartners worden geacht de Europese basiswaarden te respecteren, inclusief het respect voor de menselijke waardigheid, vrijheid, democratie, gelijkheid, de principes van de rechtstaat en de mensenrechten.
In haar antwoord aan de Belgische universiteiten heeft de Europese Commissie steeds onderstreept dat zij het respect voor de mensenrechten van nabij monitort voor zover, en dat is een cruciale nuance, dit betrekking heeft op de scope van het onderzoeksproject in kwestie. De Belgische universiteiten beschouwen dit als een minimalistische benadering, die voorbijgaat aan de noodzaak om de overkoepelende universiteit of onderzoeksorganisatie waartoe de projectpartner behoort te screenen op de bijdrage aan mensenrechtenschendingen. Bij een meer doelgerichte benadering zou zelfs de Europese Commissie welbepaalde Israëlische partners uit de reeds goedgekeurde consortia kunnen weren. In de huidige geopolitiek onstabiele tijden heeft Europa er in onze ogen alle belang bij om haar waarden hoog in het vaandel te voeren en toe te zien op de naleving ervan. Het zijn precies deze waarden, die zoals u weet ook expliciet verankerd zijn in het Europees Verdrag, die ons zullen toelaten ons blijvend te onderscheiden van andere machtsblokken.
Het minimalistische antwoord van de Europese Commissie, alsook de financiële zwaar nadelige impact bij terugtreding uit Europese projecten, maken het voor de Belgische universiteiten bijzonder moeilijk om uit onderzoeksconsortia met Israëlische partners te stappen of desgevallend Israëlische partners proberen te weren uit reeks goedgekeurde consortia. Enkel een opschorting van het Associatieverdrag biedt hiertoe een rechtszeker instrument op langere termijn.
Wij vragen u met aandrang om tijdens de Raad expliciet te pleiten voor een opschorting van het Associatieverdrag. Daarnaast verzoeken wij u ook om er bij de Europese Commissie op aan te dringen om werk te maken van een transparante en effectieve mensenrechtentoets die toelaat om nieuwe partnerschappen of eventuele verlengingen van bestaande partnerschappen proactief te screenen op potentiële mensenrechtenschendingen en daar ook de nodige gevolgen aan te koppelen. De Belgische universiteiten zijn alleszins beschikbaar om hun ervaringen terzake te delen.
Wij rekenen op uw steun om ons standpunt mee te vertolken tijdens de verdere intra-Belgische besprekingen en tijdens de komende Raad Buitenlandse Zaken. Wij zijn uiteraard ter beschikking voor bijkomende duiding.
