Hoe de dood van George Floyd (n)iets heeft veranderd voor de Amerikaanse zwarte gemeenschap

Een drilboor brak begin maart door de stenen van 16th Street in Washington D.C. Enkele tientallen arbeiders werkten aan een hoog tempo om het geelgekleurde asfalt te verwijderen. 4 jaar lang prijkte hier in volle glorie een gigantisch letteropschrift: 'Black Lives Matter' op de gelijknamige Black Lives Matter Plaza, een plek ter nagedachtenis van George Floyd en vele anderen die na politiegeweld zijn omgekomen.

Aan de horizon ligt het Witte Huis. De toenemende druk president Trump was onhoudbaar geworden voor het stadsbestuur van de hoofdstad. Trump zette de stad voor een dilemma: of de letters weghalen, of subsidies verliezen.

Zoals de letters in juni 2020 symbolisch waren, zo is ook de afbraak ervan even symbolisch.

Om die ommekeer te begrijpen, keren we nog even terug naar 25 mei 2020, dag op dag 5 jaar geleden. Bij een politiecontrole loopt het helemaal mis. Een 46-jarige zwarte man zou een pakje sigaretten hebben gekocht met een vals briefje van 20 dollar. George Floyd, een vader van 5, verzet zich niet, maar toch handelt de politie bijzonder agressief. Een politieagent, later geïdentificeerd als Derek Chauvin, houdt minutenlang zijn knie op de nek van Floyd.

De woorden "I can't breathe" ("Ik kan niet ademen") gaan via Facebook de wereld rond. Het hele drama duurt maar liefst 9 minuten en wordt volledig gestreamd op het sociale mediaplatform. Omstaanders roepen naar de agenten. Het is tevergeefs. Floyd wordt bewusteloos naar het ziekenhuis gebracht, waar hij later overlijdt.

De verontwaardiging in de Verenigde Staten (en daarbuiten) is groot. En dat is nog zacht uitgedrukt. In een mum van tijd is Floyd een martelaar geworden, een symbool. Een dag na zijn dood trekken honderden mensen door de straten van Minneapolis, in de staat Minnesota.

Wat begint als een relatief lokaal protest, mondt in enkele dagen uit in een nationale en wereldwijde protestbeweging. Ze verzamelen zich allemaal onder één noemer: 'Black Lives Matter'. Niet zozeer een organisatie, maar een beweging die sinds 2013 (na de dood van een zwarte tiener waarbij de dader werd vrijgesproken) opkomt voor de rechten van de zwarte Amerikanen.

"Als ik nu in demonstraties loop, zie ik niet alleen zwart, maar ook veel wit, en bruin en geel", schreef toenmalig VRT-correspondent Björn Soenens, een maand na de dood van Floyd. "Het protest wordt breed gedragen door alle Amerikanen. Jongeren, gezinnen met kinderen. Ik zie ouderen staan applaudisseren in hun deurgat als de betogers voorbij marcheren." Soenens ging zelfs verder: "Dat op zich is al een revolutie."

Een revolutie die ook snel gewelddadige proporties krijgt. Zo steken betogers in Minneapolis verschillende gebouwen in brand. Onder meer een politiekantoor gaat in vlammen op. De Amerikaanse president Donald Trump verwijt de burgemeester (een Democraat) een "gebrek aan leiderschap". Hij dreigt ermee de National Guard te sturen.

Ondanks het geweld, blijft de boodschap van het protest overeind: "Justice for George Floyd". In de eerste dagen na de dood van Floyd, worden de 4 politieagenten van de patrouille in kwestie ontslagen. Derek Chauvin, de 44-jarige agent die zijn knie op Floyd had gezet, wordt gearresteerd.

Een rechtszaak die erop volgt, wordt wereldwijd met argusogen gevolgd. Het verdict voor Chauvin is hard: 22,5 jaar cel. De rechter legt 10 jaar extra cel op bovenop de maximale celstraf voor verzwarende omstandigheden. Ook 3 agenten worden veroordeeld voor schuldig verzuim. De gerechtigheid die tienduizenden mensen willen, is er.

Er is niet alleen maar gerechtigheid, de dood van Floyd zet een golf(je) van verandering in beweging. Broodnodige verandering, zegt de zus van Floyd na afloop van het proces: "Er is nog een lange weg te gaan in de strijd voor raciale gerechtigheid."

De veroordeling van Chauvin, een politieagent met vele jaren ervaring en aanzien binnen zijn korps, is een duidelijk voorbeeld van verandering sinds 2020. Politieagenten worden nu iets meer en iets sneller veroordeeld voor hun gedrag.

In 2021 bijvoorbeeld hebben politiechef Tim Gannon en agent Kim Potter (ook uit Minneapolis) ontslag genomen voor hun betrokkenheid bij de dood van de 20-jarige Daunte Wright. Potter werd veroordeeld voor doodslag. Het gaat nog steeds om een zeer grote minderheid. De meeste politieagenten gaan nog steeds vrijuit. Van systematische veranderingen is er geen sprake.

Daarnaast zijn in meer dan 30 staten nieuwe wetten doorgevoerd. Zo is het gebruik van een knieklem verboden en zijn er nieuwe protocollen voor onder meer huiszoekingen, iets wat ook al tot de dood leidde van Breonna Taylor. Nadat de politie zich bij een huiszoeking niet identificeerde, een zogenaamde 'no-knock huiszoeking', liep het volledig mis. De 26-jarige verpleegster werd in de chaos doodgeschoten. Sindsdien is het gebruik van zo'n 'no-knock huiszoeking' beperkt. Een verbod komt er echter niet.

Sommige staten verplichten sinds 2020 het dragen van een bodycam door de politie. Maar echte grote hervormingen zijn er niet gekomen, want "uiteindelijk stierf dat in het Congres", zegt Björn Soenens.

"Men probeerde wel zaken te veranderen", aldus Soenens. Zo hebben verschillende steden, zoals Minneapolis, Boston en Los Angeles, financiën voor de politie gebruikt voor andere doeleinden zoals geweldpreventie en traumaverwerking, "want veel misdrijven komen voort uit problemen met mentale gezondheid. Er is wel een besef gekomen, maar dat was op zeer kleine schaal."

Als we de cijfers bekijken, hebben die initiatieven alvast op korte termijn niet het nodige effect gehad. Vorig jaar zijn 1.173 Amerikanen gedood door de politie. Dat aantal is de afgelopen jaren enkel maar gestegen. Daarbij moeten we meteen zeggen dat het aantal doden bij de zwarte bevolking stabiel is gebleven.

Toch is de kans dat een zwart persoon wordt doodgeschoten nog steeds dubbel zo groot dan een wit persoon. De zwarte bevolking is goed voor zo'n 14 procent van de Amerikanen, de witte bevolking 58 procent. De dood van George Floyd heeft daar niets aan veranderd.

Dat gebrek aan verandering zien we ook weerspiegeld in een recent onderzoek van het Amerikaanse Pew Research Center. In 2020 zei de helft van de Amerikanen dat de dood van Floyd en de aandacht voor de problematiek iets zou veranderen.

Vandaag is dat nog maar 1 op de 4, een halvering dus. We draaien het cijfer even om: meer dan 7 op de 10 is ervan overtuigd dat er niets is veranderd.

Over het algemeen is het onderzoek duidelijk: de aandacht voor de raciale problematieken in de Verenigde Staten is fel verminderd. Daarnaast vindt de helft van witte Amerikanen dat er te veel aandacht aan wordt geschonken.

En net dat cijfer toont een nieuwe beweging die al even in opmars is: de anti-woke-beweging. "Men heeft genoeg van het opgestoken vingertje", vertelt Soenens. Hij spreekt over een "totale weeromstuit onder de regering Trump".

"Alle initiatieven onder de noemer D.E.I. (Diversiteit, Gelijkheid en Inclusie, red.) worden gewoon afgevoerd", aldus Soenens. Veel werknemers die de afgelopen jaren zich geëngageerd hebben om projecten rond inclusie en diversiteit op te starten en veranderingen door te voeren, zijn ontslagen.

Ook bedrijven worden aangespoord om hun D.E.I.-beleid af te schaffen. Die vraag is zelfs internationaal gesteld, ook aan bedrijven in ons land. Verschillende Europese bedrijven hebben van de Amerikaanse overheid een brief gekregen met de vraag of ze binnen het bedrijf antidiscriminatieprogramma's hebben. Als dat zo is, zou dat gevolgen kunnen hebben voor samenwerking met de Amerikaanse overheid, luidt het. 

Daarnaast heeft president Trump een drietal weken geleden een nieuw presidentieel besluit getekend dat de politie net moet aansporen om agressiever te werk te gaan tegen criminelen. Human Rights Watch noemt het een "recipe for abuse" (een recept voor misbruik, red.). Naast een agressievere politiemacht, wil Trump namelijk agenten beter beschermen als ze gewelddadig te werk gaan.

Dat doet denken aan wat "gekwalificeerde immuniteit"  wordt genoemd. Die term werd tijdens debatten nasleep van Floyds dood vaak opgeworpen.

Stel, een agent gebruikt overmatig geweld bij een arrestatie. Als er geen eerdere rechtszaak is geweest waarbij een agent exact dat type geweld onder gelijkaardige omstandigheden gebruikte en dat onwettig werd verklaard, dan krijgt de agent waarschijnlijk qualified immunity en kan hij niet worden aangeklaagd.

Er was in zelfs sprake om juridische doctrine af te schaffen, omdat het zeer controversieel is en niet officieel is opgenomen in de Amerikaanse rechtspraak. Maar verder dan debatten en enkele wetsvoorstellen is het nooit gekomen.

"Na de dood van George Floyd was ik voor het eerst echt optimistisch en heel positief dat er iets gedaan zou worden, hoe weinig ook," vertelt professor professor Karen Blum aan NBC News. Zij uit zich al jaren kritisch ten opzichte van die gekwalificeerde immuniteit. "Maar er is niets, ik bedoel echt niets, gebeurd. Gekwalificeerde immuniteit blijft voor altijd bestaan."