"Na 7 oktober veranderden de Israëlische gevangenissen in folterkampen": VRT NWS spreekt met vrijgelaten Palestijnse gevangenen

Firas* is begin de 20 en woont in een vluchtelingenkamp op de Westelijke Jordaanoever wanneer hij zich aansluit bij de tweede Intifada, een volksopstand tegen de Israëlische bezetting. Wat begint als een daad van verzet, eindigt in meerdere malen levenslang. Hij werd veroordeeld wegens logistieke steun voor een bomaanslag op Israëlisch grondgebied, waarbij meerdere burgers gedood werden. Na meer dan 20 jaar cel komt hij in januari vrij dankzij de gevangenenruil tussen Israël en Hamas naar aanleiding van het staakt-het-vuren.

Na zijn arrestatie in 2002 brengt Firas maar liefst 105 dagen door gebonden aan een stoel in de ondervragingsruimte. "Het ergste was de slaapdeprivatie, met slagen en andere foltertechnieken hielden ze me telkens 4 dagen aan een stuk wakker, waarna ik een uur mocht slapen op de grond." Na 2,5 weken wordt hij naar het hospitaal gebracht omdat hij bloed kotst.

Eens in de gevangenis leert hij zijn medegevangenen hoe ze zich moesten organiseren. "Het ontbrak ons aan macht, dus onze maag werd ons wapen", vertelt hij. Met soms maandenlange hongerstakingen slagen ze erin om toegang te krijgen tot boeken, televisie en zelfs onderwijs.

Tot op 7 oktober 2023 alles verandert.

"We werden die ochtend wakker door de raketten. Toen we de televisie aanzetten, zagen we een paraglider van Hamas landen op het Nova-festival. Toen begrepen we dat er iets groots aan de hand was", vertelt de bijna 50-jarige Firas.

"De extremisten in de Israëlische regering waren van mening dat de aanslag van Hamas in de gevangenis beraamd werd."

De Israëlische minister van Nationale Veiligheid Itamar Ben-Gvir, zelf in 2007 door een Israëlische rechtbank veroordeeld voor terrorisme, jaagt slechts enkele dagen na de aanslag van Hamas een resem noodwetten door de Knesset, het Israëlische parlement.

"Vanaf dat moment werden alle rechten die we doorheen de jaren hadden verworven, afgepakt", vertelt Firas. "Ze begonnen ons uit te hongeren: onze persoonlijke voorraden werden geconfisqueerd en we kregen nauwelijks voedsel. Voor 10 gevangenen kregen we dagelijks 1 klein potje yoghurt en jam."

Volgens Firas werden de gevangenissen systematisch omgevormd tot folterkampen. "We werden gedwongen naakt, geblinddoekt en geketend over de grond te kruipen, terwijl bewakers ons sloegen", vertelt hij. "Dagelijkse cel-inspecties werden een excuus voor zware mishandeling. Twee medegevangenen stierven voor mijn ogen."

Firas getuigt hoe een klein aantal gevangenen regelmatig geboeid naar het binnenplein gevoerd werd, waar tientallen soldaten hen letterlijk gebruikten als boksbal. “Een man uit mijn afdeling overleefde die behandeling niet, hij werd voor mijn ogen doodgeslagen. Een andere medegevangene uit Bethlehem kwam om nadat hij wekenlang zijn insuline niet had gekregen.”

Firas herinnert zich ook een voorheen zwaarlijvige man die nog slechts vel over been was en niet meer kon stappen. "Toen hij smeekte om een dokter, deed de soldaat zijn celdeur open en zei spottend 'Ok, ga maar', terwijl hij nog nauwelijks kon bewegen.”

De levensomstandigheden werden bewust onhoudbaar gemaakt. "In cellen waar oorspronkelijk 6 gevangenen zaten, werden er nu 12 ondergebracht. Matrassen, dekens en basisvoorzieningen werden afgepakt. We zaten maandenlang zonder water om ons te wassen. Bijna iedereen kreeg schurft."

"Ze sloegen ons terwijl we geblinddoekt waren. Je weet nooit wat er gaat gebeuren of wanneer het stopt."

De vernederingen gingen verder dan dat. "Sommige gevangenen werden seksueel misbruikt met wortelen en gefilmd door bewakers. Het was pure ontmenselijking, een collectieve straf voor 7 oktober", vertelt Firas met een blik op oneindig.

De ervaringen van Firas komen overeen met rapporten van onder meer de Israëlische mensenrechtenorganisatie B’Tselem en de VN . De onderzoekers tonen aan hoe Israël sinds 7 oktober in sneltempo 14 gevangenissen, zowel militaire als civiele, ombouwde tot "een netwerk van de facto folterkampen waar elke Palestijnse gevangene bewust en voortdurend blootgesteld wordt aan extreem fysiek en psychologisch geweld".

Het gaat niet om wraakacties van losgeslagen gevangenisbewakers, maar om structureel beleid. De maatregelen die Ben-Gvir met zijn noodwetten doorvoerde, lagen al langer op de schap. Sinds 7 oktober heeft de uiterst rechtse Israëlische minister meermaals publiekelijk opgeschept over het verslechteren van de omstandigheden voor Palestijnse gevangenen, zoals op onderstaande post.

Toen Firas eind januari hoorde dat hij vrij zou komen, had hij gemengde gevoelens. "Enerzijds geluk dat ik mijn familie zou terugzien, anderzijds verdriet omdat ik mijn vrienden achterliet in die hel."

Bij zijn vrijlating werd hij opnieuw mishandeld en vernederd. "Ze schoren onze hoofden kaal, sloegen ons en stuurden ons naar onze familie in uniformen met de Davidster en de slogan 'We zullen niet vergeven, we zullen niet vergeten'."

Firas probeert na meer dan 2 decennia achter de tralies zijn leven opnieuw op te bouwen in een compleet nieuwe wereld. Door de ontberingen heeft hij een kapotte schouder, een maagzweer en problemen met zijn tussenwervelschijven. Toch blijft hij geloven in een betere toekomst.

"Wij Palestijnen houden van het leven. Mijn probleem ligt niet bij Joden of andere religies, maar bij het zionisme en de bezetting. Ik vraag me nog altijd af waarom Europa onmiddellijk stevig reageerde toen Rusland Oekraïne binnenviel, maar al 58 jaar lang wegkijkt van de gruwelijkste misdaden onder de Israëlische bezetting van Palestina."

De verslechterde omstandigheden achter de tralies vielen samen met een explosie van arrestaties. Sinds 7 oktober 2023 hebben Israëlische autoriteiten meer dan 16.000 Palestijnen opgepakt op de Westelijke Jordaanoever, Oost-Jeruzalem en Israël, zo blijkt uit cijfers van de Israeli Prison Service (IPS).

Het aantal Palestijnen dat vastzit in Israëlische gevangenissen is bijna verdubbeld: van 5.088 in september 2023 naar 9.771 vorige maand. Meer dan een derde daarvan zit vast zonder enige aanklacht, proces of bewijsmateriaal. Het aantal Palestijnen in zogenoemde administratieve detentie nam in dezelfde periode toe van 1.264 naar 3.424.

Onder die clausule kunnen Palestijnen soms jarenlang zonder aanklacht worden vastgehouden. Het bewijs is geheim, alleen de Israëlische rechter ziet het. Palestijnen hebben geen enkele mogelijkheid zich juridisch te verdedigen.

De gevolgen van die arrestatiegolf en de verslechterde detentieomstandigheden zijn dramatisch. Volgens mensenrechtenorganisaties zijn gevangenen die nu vrijkomen gemiddeld 25 tot 30 procent van hun lichaamsgewicht kwijtgeraakt. Sinds oktober stierven minstens 65 Palestijnse gevangenen, vaak door medische verwaarlozing of foltering. Ter vergelijking: tussen 1967 en 2023 waren er minder dan 300 doden in Israëlische detentie. 

Momenteel zitten er bovendien meer dan 100 Palestijnse minderjarigen zonder aanklacht vast onder administratieve detentie. De kinderen ondergaan dezelfde vormen van marteling. Dat blijkt onder meer uit het recente overlijden van de 17-jarige Walid wiens lichaam extreme sporen van marteling vertoonde, volgens een autopsie uitgevoerd door Israëlische experts. Zijn spieren en lichaamsvet waren ernstig aangetast door extreme uithongering.

Voor advocate Nareman Shehadeh-Zoabi werd het verdedigen van Palestijnse minderjarigen een confrontatie met haar eigen machteloosheid. Haar bekendste cliënt, Ahmad Manasra, werd als 13-jarige veroordeeld voor betrokkenheid bij een steekincident in Jeruzalem. Vorige maand kwam hij na bijna 10 jaar vrij. 

"Ahmad kwam de gevangenis uit met ernstige psychische schade", zegt Shehadeh-Zoabi. In 2021 werd de jongeman gediagnosticeerd met schizofrenie en depressie. "In plaats van een behandeling op te starten, staken ze hem in eenzame opsluiting, zogezegd uit veiligheidsoverwegingen." Het internationaal recht zegt dat eenzame opsluiting van langer dan 15 dagen gelijkstaat aan marteling. Ahmad zat 2 jaar opgesloten in volledige eenzaamheid, 23 uur per dag, zonder echte medische zorg. "De medicatie die hij kreeg, maakte hem enkel zieker", vertelt ze.

"De gevangenis heeft hem mentaal volledig gebroken", stelt de Palestijnse. "Op een bepaald moment konden we als advocaten zelfs niet meer met hem communiceren."

Ook Ahmad onderging na 7 oktober hetzelfde lot als andere gevangenen. "Toen kon hij plots wel bij de anderen in de cel", aldus de juriste uit Haifa. "Er voltrekt zich een stille genocide binnen de gevangenismuren", zegt ze over de ondraaglijke leefomstandigheden waaraan ook Ahmad werd blootgesteld.

Het zwaarst viel Shehadeh-Zoabi het moment dat Ahmad na 7 jaar isolatie eindelijk zijn moeder terugzag tijdens een hoorzitting. "We smeekten de rechter om één enkel moment van contact toe te staan", vertelt ze zichtbaar geraakt. "Na 7 jaar mochten hun vingers elkaar even aanraken. Dat was alles."

De persoonlijke impact van zulke verhalen laat haar niet los. "Je begint als advocaat met hoop, maar hoe meer je strijdt, hoe duidelijker je machteloosheid wordt", zegt ze. "Je moet toekijken terwijl jongeren hun toekomst verliezen. Het is nog maar de vraag of Ahmad ooit nog een volwaardig leven zal kunnen leiden."