Landschapsarchitect Bas Smets toont intelligente natuur tijdens Architectuurbiënnale Venetië, een editie die focust op AI

"Architectuur is altijd een antwoord geweest op een vijandig klimaat", zo vat de Italiaanse curator Carlo Ratti het centrale uitgangspunt van de 19e Architectuurbiënnale van Venetië samen. 

"We proberen met wat we maken de afstand te overbruggen tussen een onherbergzame wereld en de veilige plek die we nodig hebben om te leven." Architectuur moet ons kortom mee beschermen tegen een wereld die warmer en extremer wordt.

In het Belgisch Paviljoen hebben ze dat goed begrepen. Daar toont de Brusselse landschapsarchitect Bas Smets, samen met de Italiaanse neurobioloog Stefano Mancuso, hoe planten kunnen helpen bij het aanpassen van gebouwen aan een opwarmend klimaat.

Bas Smets is onder andere bekend van het ontwerp voor de omgeving rond de Notre-Dame in Parijs. Hij ontwierp ook de herdenkingsplek in het Zoniënwoud, na de aanslagen in Brussel van 22 maart 2016.

Vorig jaar won Smets nog een Ultima voor Algemene Culturele Verdienste, een van de belangrijkste cultuurprijzen in Vlaanderen.

Zijn project in Venetië, 'Building biosphere', wordt praktisch en inhoudelijk ondersteund door opdrachtgever VAi, het Vlaams Architectuurinstituut. Smets maakt vandaag al meteen kans op de hoofdprijs, een Gouden Leeuw.

Het is de eerste keer dat een landschapsarchitect ons land mag vertegenwoordigen tijdens de Architectuurbiënnale. Het toont volgens Smets aan dat zijn discipline meer en meer evenwaardig naast architectuur kan staan. Hij omschrijft zichzelf graag als een architect van landschappen.

"Landschapsarchitectuur is een manier om oplossingen te bedenken voor alle problemen van vandaag, ik denk dat dat een zeer belangrijke evolutie is", verklaarde Smets in 'Pompidou' op Klara zijn aanwezigheid in het Belgisch Paviljoen.

Als je binnenkomt in het paviljoen zie je dit keer geen maquettes of architecturale ingrepen, wel een aangeplant bos in de centrale hal. Meer dan 200 planten zijn de voorbije maanden geselecteerd en uitgetest, in samenwerking met UGent, de Gentse universiteit. 

De hoogste boom meet 7,5 meter. Volgens Smets was het een heel spektakel om de bomen eerst per boot tot in Venetië te krijgen, om ze daarna binnen in het Belgisch Paviljoen op te stellen. Samen vormen ze het onderbos van een subtropisch woud.

Aan de Campus Coupure in Gent proberen onderzoekers al langer planten in te zetten voor allerlei toepassingen. De opstelling in Venetië probeert mee de impact aan te tonen van planten op architectuur. Daarbij wordt een gebouw niet meer beschouwd als gebouw, maar als een microklimaat.

Het is een soort samengestelde jungle, aldus Bas Smets, op maat van het microklimaat van het gebouw. "Als bomen groeien, doen ze aan fotosynthese. Een neveneffect is evapotranspiratie, de verdamping van water. En dat gaat de lucht koelen in het paviljoen. We hopen dat ze de komende maanden nog een meter zullen groeien, dat volgen we verder op."

Het gaat hier dus niet over artificiële intelligentie, maar over natuurlijke intelligentie. Dat wordt ook wel PI genoemd, Plant Intelligence. Intelligent gebruik van planten kan mogelijk helpen bij verluchting en verkoeling van gebouwen.

De expo ‘Building biosphere’ blijft een experiment. De komende maanden worden de mogelijke effecten nauwgezet onderzocht in het paviljoen.

"Met het prototype in Venetië kunnen we testen of planten actief het binnenklimaat van een gebouw kunnen produceren en regelen. Dit doet ons lonken naar een architectuur als microklimaat waar planten en mensen samen kunnen leven", aldus Bas Smets.

Op vraag van Smets selecteerde architecte Lisa De Visscher 4 jonge architectenbureaus, om in de zijkamers van het paviljoen de natuurexperimenten om te zetten in de praktijk.

"Op wat voor manier heeft dit prototype impact op architectuur, op ruimte, op structuur of op materiaalgebruik?", vat De Visscher de uitdaging samen.

Zo ontwierp Panta uit Brussel grote klimaatkamers om in een bestaand appartementsgebouw te integreren. Die kamers lijken op het prototype uit Venetië en trokken al meteen de aandacht van internationale architecten, tijdens de vooropening.

Anders dan bij een gewoon aircosysteem kan zo'n klimaatkamer ook een publieke ruimte worden voor de appartementbewoners, legt Lisa De Visscher uit. "Die mensen hebben geen tuin en plots krijgen ze een binnentuin ter beschikking waar ze elkaar kunnen ontmoeten."

Voorlopig bestaan de ontwerpen enkel op papier, maar het doet anders nadenken over wonen. Dat is precies de functie van de Architectuurbiënnale.

In Venetië zijn deze editie nog meer Belgen actief, ook buiten het Belgisch Paviljoen. Architectuur uit vooral Vlaanderen en Brussel blijft hoog aangeschreven. Zo doen Letland, Frankrijk en Albanië beroep op Belgische architecten. 

Manten Devriendt woont en werkt al jaren in de Letse hoofdstad Riga. Zijn bureau Sampling toont in het Letse Paviljoen de tentoonstelling 'Landscape of defence', over verdedigingsarchitectuur binnen Europa.

Door de huidige spanning aan de grens met Rusland en Wit-Rusland verandert het landschap in de Baltische staten in ijltempo, zonder dat architecten daarin worden gehoord. Mijnen, hekken en grachten zijn misschien wel noodzakelijk voor de beveiliging van Europa, maar kunnen het landschap ook permanent verminken. 

Albanië toont gerealiseerde projecten van maar liefst 3 Belgische architectenbureaus: 51N4E, XDGA en OFFICE. Frankrijk werkt onder andere samen met het Brusselse bureau BC architects.

In de centrale tentoonstelling die Carlo Ratti heeft samengesteld zijn ook projecten te zien van Belgische ingenieurs en experts op het vlak van artificiële intelligentie. AI vormt een van de belangrijke thema's dit jaar. 

In totaal zijn zo'n 750 experts, architecten, kunstenaars en wetenschappers betrokken bij deze 19e editie.

Ook buiten de landenpaviljoenen en de centrale tentoonstelling, vallen er de komende maanden Belgen te spotten in Venetië. Zo toont Metamorphic Art Studio een nieuw project tijdens een expo in het European Cultural Centre, in het centrum van de stad. Die tentoonstelling loopt niet toevallig samen met de Architectuurbiënnale. 

Volgend jaar is er opnieuw de klassieke Biennale, waar de nadruk ligt op hedendaagse kunst. Die Biënnale van Venetië bestaat al sinds 1895.

Het idee voor een biënnale rond architectuur ontstond pas in de jaren 70. Al wint architectuur aan belang en wordt het verschil tussen de Biennale Architettura en de Biennale elk jaar kleiner.