"Het is zoals bij sigaretten: als de overheid er zich niet mee bemoeit, verandert er weinig": experts vragen strenger smartphonebeleid

Wij, een groep van wetenschappers en praktijkdeskundigen uit diverse disciplines, roepen op tot dringende actie tegen de groeiende gezondheids- en welzijnscrisis als gevolg van overmatig en ongepast scherm- en socialemediagebruik bij kinderen en jongeren.

Zo begint de brief die vandaag gepubliceerd wordt in naam van 17 wetenschappers en psychiaters . Onder de ondertekenaars enkele bekende namen zoals psychiater Dirk De Wachter, neuroloog Steven Laureys, neuropsychiater Theo Compernolle en kinder- en jeugdpsychiater Binu Singh. Ook de Vlaamse vereniging van kinderpsychiaters ondertekent de brief.

De brief is gericht aan de Vlaamse, maar ook de federale regering. Want volgens de ondertekenaars zijn de kwalijke effecten van smartphones en sociale media op het brein van kinderen en jongeren niet te onderschatten. Het leidt onder meer tot negatieve gevolgen voor hun schoolprestaties, en hun mentale en fysieke gezondheid, staat er te lezen in de brief.

Het initiatief voor de open brief komt van de burgerbeweging Kids Unplugged . Die beweging ontstond bij 4 Brusselse ouders met kinderen in het vijfde leerjaar die zich zorgen maakten over het smartphonegebruik bij hun kinderen.

Geïnspireerd door de Britse beweging Smartphone Free Childhood willen ze ouders samenbrengen en motiveren om hun kinderen geen smartphone te geven tot de leeftijd van 14 jaar. Sinds de lancering op 14 december 2024 hebben ouders uit meer dan 200 scholen in Vlaanderen en Brussel actie ondernomen.

De afgelopen 10 jaar zijn tal van wetenschappelijke artikelen verschenen over de impact van sociale media en digitale technologieën op de geestelijke en lichamelijke gezondheid van kinderen en jongeren. Zo is er onder andere een toename van depressies, angststoornissen, obesitas, leerproblemen en slaapstoornissen door het smartphonegebruik bij jongeren. 

Dat merken ook de experts. Steven Laureys is neuroloog: "We weten nu dat overmatig gebruik van die schermen en sociale media ons brein gaat overprikkelen en dat leidt tot afleiding in plaats van focus en dat kan aandachtstoornissen geven bij kinderen."

"Het kan onze slaap verstoren en een goede kwaliteit van slaap is net heel belangrijk bij kinderen. Het heeft ook een impact op onze emotionele netwerken. We zijn sociale dieren en internet en sociale media kunnen ons verbinden, maar als het te veel virtueel wordt, dan is dat opnieuw negatief.  Kinderen moeten gewoon in de echte wereld met hun vrienden spelen."

Ook neuropsychiater Theo Compernolle staat 100 procent achter dit initiatief: "Kinderen laten zich in alles wat ze doen onderbreken door hun telefoon. Dat gebeurt tot 80 keer per dag. Dat voortdurend onderbroken worden in alle activiteiten, daar krijg je een 'brokkelbrein' van. Mensen zijn daardoor niet meer in staat om onafgebroken hun aandacht te houden bij één taak. Dat gaat dan niet enkel over de studies, maar ook over bijvoorbeeld genieten van dingen. Je doet dat nooit meer met de volle 100 procent."

Omdat jongeren voornamelijk op de smartphone zitten om met sociale media bezig te zijn, vragen de ondertekenaars om sociale media te verbieden voor jongeren tot 16 jaar. Op die leeftijd zouden jongeren beter in staat zijn om zichzelf te reguleren en kritisch om te gaan met de digitale wereld. Ze halen daarbij de voorbeelden van Frankrijk en Australië aan.

Vandaag ligt die leeftijdsgrens op 13 jaar en is die ook makkelijk te omzeilen, waardoor heel wat jongeren op erg jonge leeftijd op sociale media kunnen. De experten vragen ook om de meest kwetsbare groep, zoals kinderen onder de 12, actief te beschermen.

Theo Compernolle, neuropsychiater: "Theoretisch kan je zeggen dat het slim is om kinderen zo vroeg mogelijk te leren hoe met apps en sociale media om te gaan. Dat is een juiste aanpak, maar we moeten er rekening mee houden dat een jong kind dat gewoon niet kan. Het brein ontwikkelt zich. In de puberteit gaat de ontwikkeling van wat je met je brein kan doen sneller dan de ontwikkeling van de controlemogelijkheden. Die moeten nog getraind worden, maar die kloof (tussen wat je brein kan en de controle die een kind heeft over zijn brein) is nog te groot tot de leeftijd van 16 jaar. Vanaf 16 jaar ben je in staat om dat echt meester te zijn, als je dat wil."

Neuroloog Steven Laureys vindt het moeilijk om een precieze ondergrens vast te leggen voor sociale media. Hij benadrukt ook de positieve effecten ervan zoals het op zoek gaan naar informatie en het stimuleren en ontwikkelen van de creativiteit: "Ik hou niet van een verbodspolitiek, maar we moeten er toch over nadenken. Het kinderbrein is anders dan het brein van een volwassene: we laten kinderen toch ook niet auto rijden? Daar trekt de overheid ook een grens."

"De lobby van de technologiebedrijven is heel sterk, dus we mogen niet naïef zijn en we moeten dus een voorzet geven. Als je die leeftijdsbeslissing overlaat aan de Elon Musks van deze wereld, dan krijg je niet het beste scenario. We moeten samen bepalen wat er verantwoord is voor welke leeftijd. Ook Europa heeft hier een grote rol in te spelen."

Volgens de initiatiefnemers van Kids Unplugged geven ouders zelf aan dat de verslavende mechanismen van sociale media en games voor veel ruzies en discussies zorgen in hun gezin, en dat opvoedingsvrijheid op dit onderwerp feitelijk niet bestaat: zowel games, sociale media als smartphones zijn zo sterk genormaliseerd en geaccepteerd dat het begrenzen, of zelfs weigeren ervan, vrijwel onmogelijk is. 

Dat bevestigt ook neuropsychiater en ondertekenaar Theo Compernolle: "Je kan het vergelijken met roken. Mensen kunnen zelf stoppen met roken, maar doen het niet. Ook de vele individuele antitabakscampagnes brachten weinig zoden aan de dijk. Het aantal rokers daalde pas, toen de overheid zich ermee ging moeien. Dat is wat we nu ook nodig hebben bij smartphones en vooral voor sociale media"

Daarom vragen de wetenschappers in de brief onder andere om dringend het officiële advies rond digitale media, smartphones en schermgebruik bij kinderen en jongeren te herzien met de nieuwe inzichten die er nu zijn. Ze willen ook dat er een strenge Europese regelgeving komt voor technologiebedrijven, waaronder het beperken van de volgens de wetenschappers verslavende algoritmes en een verhoogde aansprakelijkheid.

De ondertekenaars benadrukken ook dat ze niet volledig tegen het gebruik van smartphones gekant zijn. Ze willen dus ook dat er verder ingezet wordt op sensibilisering van de ouders en duidelijke doelstellingen binnen het onderwijs over gezond scherm- en socialemediagebruik.

Binnen de Vlaamse regering is er geen eenduidige visie van hoe er omgegaan moet worden met het gebruik van smartphones bij kinderen. De huidige maatschappelijke aanpak steunt op het aanleren van mediawijsheid aan kinderen op school, via workshops of televisieprogramma's, maar deze aanpak schiet volgens de wetenschappers die de open brief ondertekenen tekort tegenover de kracht van de technologiebedrijven.

In zowel het Vlaamse als federale regeerakkoord staat er weinig over hoe het beleid de omgang met smartphones en sociale media wil aanpakken. Huidig Vlaams minister van digitalisering Cieltje Van Achter (N-VA) liet in april in een opiniestuk in De Morgen al weten geen voorstander te zijn van een socialemediaverbod tot 16 jaar.

Volgens Van Achter hebben sociale media ook veel voordelen en is een verbod zinloos. Zij vreest dat jongeren hun gebruik bij een verbod zullen verbergen, waardoor er nog minder controle op is. Van Achter roept wel op om in te zetten op mediawijsheid en een daadkrachtige aanpak op Europees niveau om de jongeren te beschermen. 

Zo moet de Europese Commissie volgens Van Achter de Europese digitale wetgeving strikt handhaven en paal en perk stellen aan de 'toxische uitwassen' van sociale media ten aanzien van jongeren. Van Achter is in dialoog met de socialemediaplatformen omtrent bijkomende maatregelen en initiatieven ter bescherming van minderjarigen.

Vlaams minister van Welzijn Caroline Gennez (Vooruit) is wel voorstander van een hogere leeftijdsgrens voor sociale media. Ze wil ook strengere regels voor techgiganten en een debat hierover op Europees niveau.

"Deze open brief van experten is voor mij een belangrijk signaal dat we niet kunnen negeren", vindt viceminister-president Hilde Crevits (CD&V). "De schade die sociale media bij onze jongeren kan aanbrengen, is daarvoor te groot. Vandaag ligt de grens om een account te maken op 13 jaar, dat is onvoldoende om kinderen te beschermen."

"We zullen ook werk moeten maken van het leren omgaan met de gevaren van sociale media. Daarnaast vragen we ook een totaalverbod op algoritmen tot de leeftijd van 18 jaar, voor alle sociale media kanalen gaande van Facebook, TikTok tot YouTube", aldus Crevits.

De Vlaamse regering besliste ondertussen wel al over een absoluut smartphoneverbod op school in het basisonderwijs en in de eerste en tweede graad van het middelbaar onderwijs. In de derde graad van het middelbaar mogen leerlingen hun smartphone wél nog gebruiken in de speeltijd, als de school dat toestaat tenminste.

De experten die de brief ondertekenen, sluiten zich aan bij minister Gennez. Ze zijn unaniem: enkel door extra lessen mediawijsheid zullen we dit probleem niet de baas kunnen.

Steven Laureys: "Ik denk dat ons mensenbrein niet is opgewassen tegen die de artificiële intelligentie die permanent gaat gebruiken welke info ik doorgeef, waar ik naar zoek en waar ik op klik en dus moeten we ons ertegen beschermen."

"Ik ben blij dat we dit debat nu kunnen voeren en pleit ervoor om een expertengroep op te richten om te bekijken samen met de regeringen hoe we dit het beste kunnen aanpakken. Met alle kennis die we vandaag hebben, kijken we nu naar de beleidsmakers voor duidelijke regels. Dat kan je niet als burger of als ouder op je eentje doen."

Minister voor Digitalisering Vanessa Matz (Les Engagés) nodigt de experten uit voor gesprek. "We moeten zorgen dat sociale media een veiligere omgeving worden, zeker ook voor jongeren", zegt Matz. "Het is een centraal vraagstuk van onze tijd en dat vergt geen haastige maatregelen, maar wel een grondig maatschappelijk debat."