Hoe de Antwerpse gerechtelijke politie erin slaagde om gevoelige informatie achter te houden voor de Duitse bezetter

Antwerpen was als havenstad vanaf 1933 een belangrijke uitwijkplaats voor vluchtelingen uit nazi-Duitsland. Een deel van die vluchtelingen voerde in de Scheldestad politieke actie tegen Duitsland, onder andere door sabotage en aanslagen op schepen, of door het verspreiden van anti-naziliteratuur onder de bemanning van Duitse schepen. 

Omgekeerd waren er ook migranten die in opdracht van Duitsland in Antwerpen spioneerden of infiltreerden in linkse kringen. Alle informatie over linkse en rechtse extremistische groeperingen werd in de jaren 30 verzameld in grote dossiers door een afdeling van de Antwerpse gerechtelijke politie. 

Net die informatie was voor de nazi's ontzettend interessant toen ze België binnenvielen. "Met die info wisten ze wie ze moesten opsporen", vertelt Paul Drossens van het Rijksarchief. "Al die informatie lag in het Antwerpse gerechtsgebouw aan de Britselei voor het grijpen. Onder leiding van hoofdcommissaris Jozef Celis besliste de GPP om de belangrijkste dossiers te verstoppen."

2 dagen na de inval van de Duitsers, op 12 mei 1940, werden ongeveer 3.000 dossiers verstopt in het dubbele plafond op de 3e verdieping van het gerechtsgebouw aan de kant van de Justitiestraat. Nog geen maand later werd commissaris George Block opgepakt door de Duitsers en overgebracht naar Duitsland.

Bij hoofdcommissaris Celis begon na enkele dagen de vrees te leven dat Block iets zou vertellen over de verborgen dossiers. "George Block had namelijk mee geholpen bij het verstoppen van die documenten", gaat Drossens verder. "Daarom besliste Celis om de dossiers te verplaatsen. Op de dienst van de burgerlijke stand, ook op de 3e verdieping, waren er toen dekstenen op de vloer die verschoven konden worden."

Opnieuw werden de dossiers dus verstopt in een dubbel plafond van het gerechtsgebouw. "En ook dat heeft niet lang geduurd", aldus Drossens. "Een groot deel van het personeel van die dienst was gevlucht bij de inval van de Duitsers of was gemobiliseerd, maar een deel daarvan keerde geleidelijk aan weer terug. Daardoor had Celis het gevoel dat de dossiers niet meer veilig lagen."

Vervolgens werden ze verplaatst naar de linkertoren van het gerechtsgebouw aan de Justitiestraat, tussen de oude en stoffige archieven die er al lagen. "Daartussen zou niemand beginnen zoeken naar belangrijke informatie." George Block is op dat moment teruggekeerd uit Duitsland en vertelt dat de nazi's hem met de dood bedreigd hebben als zou blijken dat hij zou hebben meegeholpen aan het verbergen van belangrijke dossiers.

Daarom werd de meerderheid van de dossiers terug op hun oorspronkelijke plaats bewaard, maar alle stukken werden nagelezen en degene die nuttig zouden zijn voor de Duitse bezetter, werden eruit gehaald. Zo bleven er nog een 500-tal dossiers over die in de toren verstopt bleven, maar viel het niet op dat er dossiers verdwenen waren.

Toch is ook die linkertoren niet de laatste verstopplaats van die 500 dossiers. "In november 1940 moesten omwille van de brandveiligheid alle zolders van het gerechtsgebouw ontruimd worden", vertelt Drossens. "De documenten werden vervolgens naar het huis van George Block gebracht. In zijn inkomhal had hij een ingemaakte kast waarin een luik zat met daaronder een put van een meter diep."

Eerst werden de dossiers in dik papier gewikkeld en vervolgens in die put gestoken. "Daar werd as over gestrooid en daarna werd de put volledig dicht gemaakt met cement. Voor de rest van de oorlog hebben de dossiers daar, in de Bredabaan in Merksem, verborgen gelegen."

Pas na de bevrijding van Merksem zijn ze eruit gehaald. "Daarna hebben ze jaren stof staan vergaren in de rokersruimte van het poetspersoneel van het gerechtsgebouw", besluit Drossens. "Terwijl het verbergen van die documenten het leven van tientallen mensen heeft gered. Uiteindelijk zijn ze bij ons in het Rijksarchief terechtgekomen."