De ogen van de wereld zijn de komende dagen gericht op één bijzondere plek in Rome: de Sixtijnse Kapel. Daar zitten vanaf woensdag meer dan 130 kardinalen samen om een opvolger te kiezen voor paus Franciscus. Waarom gebeurt dat juist daar? En is dat altijd zo geweest?
Alle ogen gericht op Sixtijnse Kapel: waarom wordt conclaaf daar gehouden (en waar komt de traditie vandaan)?
Sara Van Poucke
Gepubliceerd:
Wat is de Sixtijnse Kapel?
Van alle bezienswaardigheden in de Eeuwige Stad is het wellicht die met de langste wachtrijen: de Sixtijnse Kapel. De kapel is genoemd naar paus Sixtus IV (Cappella Sistina in het Italiaans). Hij gaf in 1471 de opdracht voor de bouw.
1471 betekent: in volle renaissance. De kapel is dan ook een meesterwerk van de Italiaanse renaissancekunst.
Aan de buitenkant is de Sixtijnse Kapel, die toegankelijk is via de Vaticaanse Musea, niet erg opvallend. Het interieur daarentegen is wereldberoemd: het is gedecoreerd door de grootste namen uit de hoogrenaissance: Botticelli, Ghirlandaio, Perugino en natuurlijk Michelangelo.
Michelangelo kreeg de opdracht om het plafond van fresco's te voorzien. Eerst weigerde hij, want hij zag zichzelf in eerste instantie als beeldhouwer, niet als schilder. Maar hij zou uiteindelijk zo'n 12 jaar lang in de Sixtijnse Kapel aan het werk zijn. Soms liggend op steigers die speciaal voor het schilderwerk in de hoge gewelven waren geïnstalleerd.
Zijn fresco's zijn geïnspireerd door Genesis, het eerste boek uit de bijbel. Het bekendste tafereel bevindt zich in het midden van het plafond: 'De schepping', waarop te zien is hoe God het leven geeft aan Adam.
Toeristen die momenteel in Rome zijn, krijgen de Sixtijnse Kapel niet te zien. Ze is dicht omdat daar over enkele dagen het conclaaf begint waarin meer dan 130 kardinalen een nieuwe paus zullen kiezen.
De Sixtijnse Kapel is dan ook niet alleen een van de bekendste bezienswaardigheden van Rome, maar vooral nog altijd de pauselijke hofkapel. Het is de belangrijkste kapel in het Apostolisch Huis, de ambtswoning van de paus in Vaticaanstad. Hier vinden de belangrijkste liturgische vieringen plaats.
Onder het monumentale plafond van de Sixtijnse Kapel wordt ook het tot de verbeelding sprekende conclaaf gehouden, het geheime overleg waarbij de kardinalen een nieuwe paus kiezen. Al is die traditie minder oud dan velen wellicht denken.
Waarom wordt het conclaaf daar gehouden?
In 1996 legt de Poolse paus Johannes Paulus II op papier vast dat de Sixtijnse Kapel het decor moet zijn voor het conclaaf. Hij vindt het een plek "waar alles bijdraagt tot een bewustzijn van de aanwezigheid van God, in wiens ogen iedereen op een dag zal worden geoordeeld".
Dat "Laatste Oordeel" waar hij naar verwijst, is inderdaad door Michelangelo afgebeeld in de Sixtijnse Kapel.
Johannes Paulus bevestigt met zijn tekst een praktijk die op dat moment al wel even gangbaar is: in 1878 is de Sixtijnse Kapel de facto al de permanente zetel geworden voor het conclaaf.
Ook voordien was dat regelmatig, maar niet altijd, het geval. De eerste paus die in de Sixtijnse Kapel werd verkozen, was Leo X. Dat gebeurde in 1513, enkele jaren nadat de eerste mis in de Sixtijnse Kapel was opgedragen.
Maar het conclaaf - de gewoonte om achter gesloten deuren een paus te kiezen - is een stuk ouder dan de Sixtijnse Kapel.
Waar en hoe werden pausen vroeger gekozen?
Wie bij pausverkiezingen denkt aan intriges, machtsspelletjes en politieke spanningen, heeft het niet bij het verkeerde eind.
De overgang van de ene paus naar de andere is bijna altijd een periode van onzekerheid en onrust geweest in en rond Rome, het gebied van de Kerkelijke Staat. Er heerste onderlinge rivaliteit, grote druk van de wereldlijke leiders, en veel groepen maakten van het machtsvacuüm gebruik om uitgebreid aan het plunderen te slaan.
Pausverkiezingen sleepten dus beter niet te lang aan, maar in de praktijk was dat meestal juist wél het geval. Rond 1270 hield het gekonkel en gedraal van de geestelijken zó lang aan, dat ze in het bisschoppelijk paleis waar ze vergaderden werden opgesloten om hen tot snelheid aan te manen.
Cum clave, achter slot en grendel: het conclaaf was een feit. Deze manier om een pausverkiezing te organiseren, werd enkele jaren later door paus Gregorius verplicht.
De burgers die vandaag herinnerd worden als de grondleggers van het conclaaf, zetten de grote middelen in: ze vergrendelden het bisschoppelijk paleis, zetten de geestelijken op rantsoen en braken uiteindelijk zelfs het dak af om hun vergaderomstandigheden zo oncomfortabel mogelijk te maken.
Dit alles speelde zich af in Viterbo, zo'n 100 kilometer ten noorden van Rome.
Viterbo? Ja, want niet alle pausen uit de geschiedenis zijn verkozen in Rome. Zo was het lang de traditie dat ze werden gekozen in de kathedraal van de stad waar de vorige paus overleed.
Daarnaast was Rome in de middeleeuwen met momenten zo gevaarlijk dat de pausen hun toevlucht namen tot een stad aan de rand van de Kerkelijke Staat: Viterbo. Ook daar kunnen toeristen vandaag dus nog een Palazzo dei Papi bezoeken.
Net zoals het Palais des Papes in Avignon, in Zuid-Frankrijk. Dat de pausen daar zijn beland, had dan weer te maken met druk van de Franse koningen in de 14e eeuw. Na de terugkeer van de paus naar Rome ontstond een schisma met pausen in Rome en tegenpausen in Avignon. In 1409 waren er zelfs 3 pausen tegelijk: in Rome, Avignon en Bologna.
De kwestie van de pausen van Avignon, ook wel de 'babylonische ballingschap van de pausen' genoemd, illustreert hoezeer de geestelijke en de wereldlijke macht verweven waren.
Pas in 1904 schafte paus Pius X het vetorecht van de katholieke machthebbers bij een pausverkiezing af. Hijzelf was nota bene in functie getreden nadat dat vetorecht voor het laatst was gebruikt. Keizer Frans Jozef van Oostenrijk zette het in om een naar zijn zin te Fransgezinde kandidaat-paus af te wijzen.
