Online delen mensen foto’s van hersenen met de bewering dat die tonen welke effecten bepaalde activiteiten hebben op onze hersenchemie. De scans worden vooral gedeeld om de impact van scrollen op sociale media op onze hersenen te tonen. Maar experten waarschuwen: het gaat niet om echte hersenscans.
Virale 'hersenscans' op sociale media zijn geen echte scans, maar eerder 'artistieke gokjes'
Ellen Debackere
Gepubliceerd:
In het kort
Wat? Op sociale media delen mensen een afbeelding van hersenen waarin het effect van activiteiten zoals het scrollen op sociale media versus buiten wandelen zichtbaar zou zijn.
Maar? Het gaat niet om echte hersenscans. Op dit moment is de wetenschap nog niet in staat dit soort gedetailleerde scans te maken. De afbeeldingen zijn afkomstig van een app die geluksgevoel wil stimuleren en zijn eerder een beredeneerd vermoeden van wat zich in de hersenen zou kunnen afspelen. Het lijdt geen twijfel dat technologie en het gebruik van sociale media een impact hebben op ons brein, maar hoe dat effect er echt uitziet, moet nog verder onderzocht worden.
De afbeeldingen van de hersenen trekken online veel aandacht. Ze bevatten kleurcodes en de mensen die ze delen, beweren erbij dat ze de effecten van verschillende activiteiten op de hersenchemie laten zien.
Zo zouden activiteiten zoals het scrollen op Instagram, wandelen door een park, kijken naar een zonsondergang of naar TikTok-video’s tot verschillende niveaus van dopamine, testosteron, serotonine, oxytocine, cannabinoïden of opioïden leiden – én zichtbaar zijn in hersenscans.
De afbeeldingen worden druk gedeeld, onder andere op LinkedIn , en worden vergezeld door waarschuwingen. “Onze hersenen zijn ingesteld op zonnestralen, niet op scrollen. Kijk maar naar de opzienbarende scans hieronder”, klinkt het bijvoorbeeld.
Of ook: “Digitaal is een vluggertje zonder herinnering. Dat bewijst dit hersenonderzoek nog maar eens.”
Maar was er wel een hersenonderzoek? En zijn die afbeeldingen echte scans?
Toch geen echte hersenscans
Het antwoord volgens experten: “Neen.”
“Dit zijn geen wetenschappelijke beelden, maar simpele artistieke representaties", zegt neurofysioloog Wim Vanduffel (KU Leuven) aan VRT NWS.
Eenzelfde geluid horen we bij neuroloog Sebastiaan Engelborghs (VUB, UZ Brussel & Universiteit Antwerpen). “Ik vraag me af wat voor beelden dit zijn. Het zijn duidelijk geen echte hersenscans, zoals PET-scans of fMRI-scans.”
Geen echte hersenscans dus. Maar waarom niet?
Eenvoudigweg nog niet mogelijk
Neuroloog Jan Versijpt (UZ Brussel & VUB) is duidelijk: “Wat men voorstelt in die plaatjes is zelfs met behulp van om het even welke beeldvorming op dit moment onmogelijk en dat zal ook nog niet voor morgen zijn.”
“Het is op dit moment technisch onmogelijk om gedetailleerde hersenscans te verkrijgen tijdens activiteiten zoals wandelen in het park, winkelen of scrollen”, zegt Engelborghs. “Daarvoor moet je immers in een scanner liggen.”
“In zo’n gevallen zou men hooguit EEG-metingen (een elektro-encefalogram (EEG) meet de elektrische activiteit van de hersenen met elektrodes op het hoofd, red.) kunnen doen, maar die kunnen geen gedetailleerde informatie leveren over de concentraties van stoffen, zoals dopamine of testosteron”, aldus Vanduffel.
“Zelfs functionele magnetische resonantiebeeldvorming (fMRI) kan niet de gedetailleerde "chemische" informatie verschaffen die wordt gesuggereerd. Met dit type scans zien we vooral een verhoging van de lokale doorbloeding, een onrechtstreekse manier dus om hersenactiviteit te meten.”
“Positron Emission Tomography (de PET-scans, red.) kan dat tot op zeker hoogte, maar niet zo gedetailleerd. Je zou slechts 1 hormoon of neurotransmitter kunnen zien, niet alle verschillende stoffen tegelijkertijd. En al zeker niet in een park of winkel omdat je een grote scanner nodig hebt waarbij de proefpersoon stil moet liggen tijdens de opnames.”
Er lopen wel experimenten om dit soort zaken beter in beeld te krijgen. Maar op dit moment laten de gevoeligheid en precisie van de bestaande technieken volgens experten nog niet toe om al wandelend in een park alle neurotransmitters en/of hormonen tegelijkertijd te meten.
Vanwaar komen de beelden dan?
Een snelle zoektocht leert ons dat de beelden afkomstig zijn van een bedrijf met de naam “Matter Neuroscience” .
De afbeeldingen zijn een vorm van promotiemateriaal voor de app van het bedrijf . Dat bedrijf beweert de neurowetenschappen te gebruiken om herinneringen en emoties in kaart te brengen met als doel geluksgevoel te stimuleren.
In hun zogenoemde “white paper ”, een document met uitvoerige informatie over hun aanpak, beschrijven de mensen achter de app waarop ze zich daarvoor baseren. Daarin noemen ze de afbeeldingen zelf ook een “creatieve illustratie”.
In een Instagrampost zegt het bedrijf dat “de hersenillustraties geïnspireerd zijn op fMRI-onderzoeken die onze samenwerkingspartners hebben uitgevoerd bij gebruikers van de Matter-app. Ze brachten in kaart waar in onze hersenen onze positieve emoties worden gegenereerd en hoe deze mogelijk in verband staan met de feel good-neurotransmitters.”
“Natuurlijk ervaart iedereen gebeurtenissen anders en voelt iedereen andere emoties tijdens verschillende activiteiten”, geeft de post toe.
“Deze specifieke hersenafbeeldingen werden gegenereerd door onze Social Media Producer Logan die herinneringen in de Matter-app beoordeelde van de momenten waarop hij elk van deze activiteiten daadwerkelijk deed, en de app genereerde vervolgens afbeeldingen van waar zijn hersenen zouden oplichten tijdens de activiteit.”
Met andere woorden: het zijn geen echte metingen. De app “raadt” als het ware hoe een herinnering eruit zou kunnen zien in je hersenen en simuleert een bijbehorende scan.
Makers van de Matter-app reageren
We contacteerden het bedrijf achter de app met de vraag of ze op de hoogte zijn dat hun afbeeldingen de ronde doen in de veronderstelling dat het over echte hersenscans gaat. Via e-mail laten ze weten dat het inderdaad niet om hersenscans gaat.
“Zoals het bijschrift van ons oorspronkelijke bericht al zegt, zijn dit illustraties. Ze zijn gebaseerd op de ervaring van een teamlid met het gebruik van de Matter-app en zijn in feite gebaseerd op de bevindingen van studies die zijn gedaan door onze academische samenwerkingspartners. De eerste resultaten van deze samenwerkingen werden na peerreview gepresenteerd en gepubliceerd op de Organization for Human Brain Mapping (OHBM) in 2024 ."
Impact van technologie op het brein
Maar is er dan niets van aan?
Toch wel. “De afbeeldingen zijn eerder artistieke gokjes, benadrukt Vanduffel, “maar los daarvan is er wel een wetenschappelijke basis aanwezig in de “white paper” van de app, maar met voorlopig nog veel assumpties en onrechtstreekse benaderingen.”
“Wat men in hun onderzoek precies meet, zijn gebieden die betrokken zijn bij emoties. Maar men linkt dat nu ook aan de neurotransmitters of hormonen die daar vrijkomen. Dat is echter iets wat nog verder moet onderzocht worden en we nog niet zeker weten. Vaak zitten er immers meerdere cellen in 1 gebied”, zegt Vanduffel. “Bovendien is het uiteraard onmogelijk om dat te meten via een app op je gsm.”
Ook Engelborghs ziet de beperkingen. “Bij een fMRI zie je de neurotransmitters, zoals dopamine, niet. Met een PET-scan of MR-spectroscopie kan dat eventueel wel, maar meet je op een indirecte wijze een systeem van neurotransmitters, zoals serotonine of dopamine, bijvoorbeeld door activiteit van een transporter of van receptoren.”
En wat doet scrollen op TikTok nu met onze hersenen? Dat technologie en het gebruik van sociale media een impact hebben op het brein, staat buiten kijf, toonde onderzoek eerder al aan. “We weten dat online scrollen belonend werkt, voor sommige mensen zelfs verslavend, en dat dopamine daarin een belangrijke rol speelt. Maar of het enkel dopamine is, weten we nog niet, daarvoor is nog meer onderzoek nodig”, aldus Vanduffel.
“De afbeeldingen zijn met andere woorden een vermoeden dat visueel wordt uitgedrukt. Maar om dat vermoeden te bevestigen, is nog meer onderzoek nodig.”
Conclusie:
Online worden beelden gedeeld in de veronderstelling dat ze echte hersenscans tonen waarop de impact van bepaalde activiteiten, zoals het scrollen op sociale media of het wandelen in een park, zichtbaar zijn.
Het gaat niet om echte hersenscans, want de huidige technologie is nog niet in staat om de aanwezigheid van bepaalde chemische stoffen als gevolg van bepaalde activiteiten zo gedetailleerd in beeld te brengen.
Eerder zijn de afbeeldingen “creatieve gokjes” van wat mogelijk gebeurt in de hersenen. Dat wordt op sociale media door sommigen misleidend voorgesteld.
Technologie en het gebruik van sociale media hebben wel degelijk impact op onze hersenactiviteit, benadrukken experts. Maar hoe die impact er precies uitziet, moet nog verder onderzocht worden.
Meer informatie over de factchecks van VRT NWS?
Zoek je meer verhalen van VRT NWS CHECK over factchecking, desinformatie of online bedrog? Die vind je hier.
Deze factcheck werd geschreven op basis van de informatie die beschikbaar is op het tijdstip van publicatie. Wil je weten hoe we te werk gaan bij het factchecken? Dat lees je in dit artikel.
Heb je vragen of opmerkingen of wil je weten wie er in ons team zit? Dat lees je in dit artikel.
Je vindt onze factchecks ook terug bij deCheckers , samen met betrouwbare factchecks van enkele andere Vlaamse en Nederlandse redacties.
Wil je iets laten checken? Stuur ons dan een mail via check@vrtnws.be.
VRT NWS is erkend lid van het International Fact-Checking Network (IFCN) en van het European Fact-dChecking Standards Network (EFCSN ).
