Een baby in een Aalsters bordeel: hoe nieuw onderzoek het beeld over middeleeuwse prostituees weer wat bijkleurt

Al in 1998 ontdekten archeologen aan de Oude Vismarkt in Aalst de resten van een middeleeuws bordeel, een gebouw dat in die tijd opgevat was als een soort badhuis. In wat vroeger de privévertrekken van de prostituees moeten geweest zijn, vonden ze de stoffelijke resten van een kind, dat daar duidelijk begraven was. Dat het kind ongeveer 3 maanden oud was, konden de archeologen met de technieken van toen al achterhalen, maar meer informatie leverde het onderzoek niet op.

Een kleine 30 jaar na datum triggerde die vondst doctor in de archeologie Maxime Poulain (UGent). "Je moet weten dat er bijzonder weinig middeleeuwse bordelen zijn opgegraven. Daardoor weten we ook heel weinig over het leven van de prostituees toen."

"Wat we wel weten, komt uit historische bronnen, zoals betalingen of rekeningen, en die zeggen meer over de bordeelhouders dan over de vrouwen die er werkten. Als de prostituees in de bronnen opduiken, is dat bijvoorbeeld in een gerechtelijke context van kindermoord of abortus, meestal vanuit het zeer mannelijke standpunt van die tijd. Dat geeft natuurlijk een eenzijdig beeld."

Niet alleen was de site in Aalst dus archeologisch relatief uniek, zeker ook de aanwezigheid van dat begraven kindje schreeuwde om meer onderzoek. Poulain besloot daarom om de resten opnieuw onder loep te nemen , maar dan met de meest moderne technieken, zoals DNA-onderzoek (aan het Musée de l’Homme in Parijs) en isotopenanalyses (aan de UGent). 

"Zo konden we ontdekken dat het ging om een jongetje, inderdaad van 3 maanden oud", vertelt hij. "De DNA-analyse leverde geen specifieke aanwijzingen op voor een bepaalde ziekte. Maar dat kan bijvoorbeeld ook met gebrekkige bewaring te maken hebben."

Daarnaast analyseerden de onderzoekers de stabiele isotopen in de botten: stikstof en koolstof. "Je moet weten dat je met de verhouding van die stoffen in de botten een bepaald dieet kunt reconstrueren. Bij iemand die meer vlees at, vind je bijvoorbeeld meer stikstof in de botten. Op basis van die analyse konden wij achterhalen dat het kind allicht borstvoeding kreeg in zijn jonge leven."

Volgens Poulain is dat op zichzelf al een opmerkelijke onthulling. "Dat wijst erop dat de moeder echt geprobeerd heeft om het kind correct groot te brengen. Het is dus niet vermoord of geaborteerd." Waaraan het is gestorven, kon Poulain helaas niet achterhalen. "De kans is groot dat dat door een ziekte was. Zowat een derde van de jonge kinderen in de middeleeuwen overleed allicht al in de eerste levensmaanden."

Ook de locatie van de begraafplaats van het kind ondersteunt de stelling van Poulain. "Het kindje is dicht bij de haard begraven, liefdevol, op z'n zij. Die haard diende om de baden te verwarmen in het middeleeuwse bordeel. Die locatie is niet zonder betekenis in het bijgeloof en de folklore van die tijd."

Mensen geloofden toen vaak dat de ziel van de overledene nog rondzwierf en dat die iedere nacht, in de dagen na de dood, terugkeerde naar de plaats van het lichaam. "De begraafplaats suggereert een soort bescherming, zodat het gestorven kind zich 's nachts zou kunnen warmen aan de nasmeulende kolen van de haard."

Dat het kind niet op een kerkhof begraven ligt, wijkt wel af van de standaardpraktijk in de middeleeuwen. "Maar ik ga er in dit geval van uit dat dat geen poging was om de dood van het kind te verdoezelen. Mogelijk had het te maken met geldgebrek. Of misschien wilde de moeder het kind liefst dicht bij haar houden. Het wijst in elk geval op de moeilijke keuzes die moeders moesten maken in die periode."

Voor Poulain is dit nog maar een begin. Hij hoopt nog veel verder te kunnen gaan met zijn onderzoek in de site van Aalst. "Zo zou ik, met de studie van oud DNA, willen achterhalen of bepaalde ziektes meer voorkwamen in zulke bordelen dan elders in de stad. Ik denk dan bijvoorbeeld aan syfilis. Aan de hand van bodemstalen kan je nu eenmaal allerhande DNA-materiaal vinden, van mensen, planten maar ook van ziektes."

Een eerste poging doet hij in dat opzicht door skelettenpopulaties van verschillende parochies in Brugge te vergelijken. "Zo is bekend dat er rond de Sint-Annakerk veel bordelen waren. Die vrouwen werden allicht in dat kerkhof begraven. Benieuwd wat het DNA-onderzoek in vergelijking met skeletten uit andere delen van de stad oplevert."