Hoe de VS de rest van Azië in de armen van China drijft

De recente handelsmaatregelen van de Verenigde Staten komen hard aan in Azië. Begin april kondigde president Trump extreem hoge invoertarieven aan voor verschillende landen. Zelfs trouwe partners werden daarbij niet gespaard. Vietnam dreigt bijvoorbeeld een strafheffing van 46 procent te krijgen, al geldt er voorlopig nog een pauze van 90 dagen. Cambodja kreeg zelfs 49 procent voorgeschoteld en China spant de kroon met in totaal maar liefst 145 procent aan invoertarieven.

Trump noemt het zelf “wederkerige tarieven”, maar in Zuidoost-Azië zorgt het vooral voor paniek. De economieën in de regio zijn immers sterk afhankelijk van hun export naar de VS. In Vietnam, dat vorig jaar voor ruim 123 miljard dollar meer naar Amerika uitvoerde dan het invoerde, sloeg de schrik meteen toe. De regering in Hanoi ging snel in overleg met Washington in de hoop een oplossing te vinden. 

Maar Washington blijft druk zetten. Volgens China-expert Fred Sengers schieten de Amerikanen daarbij hun doel voorbij. “De VS wil te veel tegelijk, en op een onhandige manier. Als je daar een uitgekiend plan achter zoekt, geef je dat beleid eigenlijk te veel krediet.”

Het lijkt er dus vooral op dat Trumps harde aanpak voortkomt uit een impulsieve ‘America First’-reflex, zonder veel oog voor de bredere gevolgen in Azië. En die gevolgen zijn groot. Zodra Trump de tarieven aankondigde, doken de beurskoersen van exportlanden als Vietnam, Maleisië en Cambodja omlaag. Ook de groeiverwachtingen werden meteen bijgesteld.

Vietnam is een interessant voorbeeld. Dat land zit tussen twee vuren. Aan de ene kant is er China, de grote buur, waarmee Vietnam eeuwenlange historische en culturele banden heeft. Aan de andere kant zijn er de Verenigde Staten, die de voorbije jaren veel hebben geïnvesteerd in het land en het als een belangrijke partner zien. 

Vietnam heeft zich de voorbije jaren ontwikkeld tot een enorme productiehub voor textiel, schoenen en elektronica. Dat was mogelijk omdat veel bedrijven die al in China aanwezig zijn ervoor kozen om een extra productiepoot te openen in een ander land, in de hoop zo de handelsoorlog met de VS te omzeilen. 'China+1' heet die strategie.

Chinese toeleveranciers van Apple zoals Foxconn zijn bijvoorbeeld naar Vietnam getrokken, maar ook giganten zoals Samsung, Intel en zelfs meubelfabrikant Ikea produceren vandaag vooral in Vietnam. Lage lonen, hoogopgeleide arbeiders, een stabiel politiek klimaat en vele vrijhandelsakkoorden maken het land aantrekkelijk. 

“Maar de escalatie van de handelsoorlog brengt Vietnam in een bijzonder moeilijke positie”, zegt professor Nguyen Danh, expert internationale relaties aan de Van Lang universiteit in Ho Chi Minh. "Washington ziet Vietnam te veel als een doorgeefluik voor Chinese goederen, en straft ons alsof we medeplichtig zijn. Daardoor jaagt Amerika een partner, die het de afgelopen jaren net dichter bij zich probeerde te houden, opnieuw weg."

Vietnam probeerde altijd een evenwicht te bewaren tussen die twee grootmachten. Zo nodigde het vorig jaar zowel de Amerikaanse president Joe Biden als de Chinese leider Xi Jinping uit voor een staatsbezoek. En in 2023 tilde Vietnam de relatie met de VS zelfs naar het hoogste niveau, gelijk aan dat met China en Rusland. Toch blijft het wantrouwen groot, zeker tegenover China. Dat heeft alles te maken met de gespannen geschiedenis tussen beide landen, van de korte maar bloedige oorlog in 1979 tot de huidige conflicten over eilanden en olievelden in de Zuid-Chinese Zee.

Terwijl de VS harde economische maatregelen oplegt, grijpt China de kans om zich als een vriendelijker alternatief te presenteren. Kort na Trumps aankondiging van de nieuwe invoertarieven begon de Chinese president Xi Jinping aan een rondreis door Zuidoost-Azië, met stops in Vietnam, Maleisië en Cambodja. Overal bracht hij dezelfde boodschap: "China is een stabiele, voorspelbare partner die tegen handelsoorlogen en protectionisme is." Een duidelijke steek richting Washington.

Volgens sinologe en historica Hilde De Weerdt speelt het Amerikaanse beleid Peking in de kaart. "Landen in Zuidoost-Azië zien China nu als een betrouwbaardere economische partner dan de VS, die voor onzekerheid zorgt met tarieven en sancties,” zegt ze. Terwijl Washington als onberekenbaar overkomt, probeert China zich te presenteren als de verantwoordelijke grootmacht. 

Daarmee zet China volgens De Weerdt eigenlijk de strategie verder die al veel langer bestaat. "​Duizenden jaren lang bestond er in Azië zoiets als de sinocentrische wereld, met het Chinese Keizerlijke Hof in het absolute middelpunt." Landen in Zuidoost-Azië waren tribuutstaten van China, wat betekent dat ze regelmatig eerbetoon brachten aan het Chinese hof in ruil voor handel en bescherming.

Het contrast is duidelijk: waar Trump landen straft met invoertarieven, biedt Xi hen handel, investeringen en samenwerking aan — zonder de politieke voorwaarden waar westerse landen soms mee zwaaien, zoals kritiek op mensenrechten. 

Vooral in Vietnam kreeg de Chinese president een warm onthaal, compleet met erewacht en traditionele drakendans. Tijdens het bezoek sloten China en Vietnam 45 nieuwe samenwerkingsovereenkomsten, vooral over handel, spoorwegen en toeleveringsketens.

Opvallend was ook de gezamenlijke verklaring na afloop. Daarin benadrukten beide landen hun steun voor vrijhandel volgens de regels van de Wereldhandelsorganisatie (WTO), een duidelijke sneer naar het tariefbeleid van de VS. Samen spraken ze zich ook uit tegen “hegemonie en unilaterale politiek”, opnieuw een verwijzing naar Washington. Vietnam laat daarmee doorschemeren dat het openstaat voor andere machtsblokken dan de VS. Zo toont het interesse in een partnerschap met BRICS, de groep van opkomende economieën waarin China een belangrijke rol speelt.

Maar achter de mooie woorden en handdrukken blijft de spanning tussen beide landen groot. Zo heeft Vietnam aanzienlijke reserves van strategische grondstoffen zoals kobalt, nikkel en zeldzame aardmetalen, die essentieel zijn voor de productie van batterijen en andere technologieën.

China heeft in het verleden geprobeerd deze grondstoffen via smokkel te verkrijgen, maar Vietnam heeft inmiddels maatregelen genomen om deze praktijken tegen te gaan en samen te werken met landen zoals Japan, Zuid-Korea en de VS voor de ontwikkeling van lokale verwerkingsfaciliteiten.

Ook in de Zuid-Chinese Zee botsen Vietnamese en Chinese schepen geregeld rond betwiste eilanden en olievelden. Daarom zoekt Vietnam tegelijk toenadering tot andere partners, zoals de VS en India, vooral op het vlak van defensie. Met andere woorden: Vietnam verdiept de relatie met China vooral uit noodzaak, niet uit naïviteit.  “We omhelzen de draak om niet door hem verslonden te worden,” aldus professor Nguyen.

Vietnam is niet het enige land in de regio dat balanceert tussen de invloed van de VS en China. Landen als Maleisië, Indonesië en de Filipijnen bevinden zich in vergelijkbare posities. ​Veel landen in de regio zijn gewend om met de nukken en grillen van de grootmachten om te gaan. Maar ze kunnen ook niet goed zonder. ​

China kan zijn charmeoffensief in Azië kracht bijzetten met indrukwekkende economische cijfers. Het land is de afgelopen tien jaar uitgegroeid tot de belangrijkste handelspartner van bijna alle landen in de regio. De handel tussen China en de Zuidoost-Aziatische landen (ASEAN) bereikte in 2024 een recordhoogte van 982 miljard dollar, meer dan dubbel zoveel als tien jaar geleden. Ter vergelijking: de handel tussen de VS en ASEAN kwam uit op 476 miljard dollar, nog niet eens de helft van het Chinese volume.

En terwijl de VS hulpprogramma's in Zuidoost-Azië stopzet door de sluiting van USAID, blijft China volop in de regio investeren. Via de Nieuwe Zijderoute pompt Peking miljarden in infrastructuur zoals wegen, bruggen, havens en zelfs sportstadions.

In Cambodja is China vandaag de grootste investeerder én schuldeiser. Ook Laos kon dankzij Chinese leningen een hogesnelheidslijn bouwen die het land met het Chinese spoornet verbindt, een enorme stap voor de handel. Maar die ontwikkeling heeft ook een schaduwzijde: de staatsschuld van Laos is tot boven de 110% van het bruto binnenlands product gestegen, en bijna de helft daarvan is geld dat Laos aan China moet terugbetalen. Daardoor zit Laos diep in de greep van Peking, met weinig ruimte om zelf keuzes te maken.

Daarbovenop heeft China nog een andere belangrijke troef in handen: de controle over het water in de regio. De Mekong-rivier is van levensbelang voor landen als Laos, Cambodja, Vietnam en Thailand, maar de rivier ontspringt in China. Daar heeft Peking elf grote stuwdammen gebouwd, waarmee het letterlijk de kraan kan open- of dichtdraaien.

Zo kan China bepalen hoeveel water er naar de benedenstroomse landen vloeit, wat enorme gevolgen heeft voor landbouw, visserij en het dagelijks leven in de Zuidoost-Aziatische regio. “China’s dammen geven het land een machtig drukmiddel over de rest van de Mekong-landen,” stelt professor Nguyen.

Met al die hefbomen heeft Peking dus een stevige vinger in de pap bij bijna alle grote projecten in de regio. Wie durft China nog openlijk tegen de borst te stoten, als zelfs het water waar je van afhankelijk bent in handen is van je machtige buur?

Toch hanteren landen in Zuidoost-Azië vaak een pragmatische aanpak, waarbij ze proberen de voordelen van beide grootmachten te benutten zonder zich volledig aan één kant te binden. Volgens Fred Sengers kunnen wij in Europa daarom iets leren van de manier waarop die landen omgaan met China.

"Zij hanteren de zogenaamde bamboe-diplomatie. Dat betekent niet dat je, als je af en toe een beetje meebeweegt of respect betuigt, daarmee direct onderdanig bent. Die landen maken nog steeds hun eigen keuzes en hun eigen afwegingen. Ze gaan niet overal principieel keihard tegen China in. Ze kiezen de dingen uit die voor hen gewoon heel belangrijk zijn. Ze bewegen gewoon een beetje mee. Daar zouden wij wel iets van kunnen opsteken."

Die landen dwingen om een keuze te maken tussen de VS en China, dat lijkt volgens Sengers zinloos. Professor Nguyen denkt alvast niet dat Vietnam nu in de armen van China gedreven zal worden: "We zijn diplomatieke vrienden, maar we luisteren niet 100 procent naar wat ze ons opdragen. We hebben ons eigen beleid. We kunnen niet snel groeien zonder China, maar misschien moeten we het rustiger aan doen en op zoek gaan naar andere partners. Niet de VS, want die kunnen we met Trump ook niet vertrouwen, maar misschien Europa."