"Het voelt alsof ik niet langer deel uitmaak van wat ooit mijn gezin was": Sofia ziet haar 4 zonen al 20 jaar niet meer

Sofia (schuilnaam) scheidde in 1997. Vanaf 2000 begonnen haar 4 zonen – toen tussen de 14 en 20 – langzaam afstand van haar te nemen. Wat daartoe leidde, weet ze naar eigen zeggen niet. Ze deelt haar kant van het verhaal in 'De wereld van Sofie' op Radio 1, naar aanleiding van de 'Dag van het bewustzijn rond ouderverstoting'. Haar zonen hebben hun kant van het verhaal niet gedeeld. 

"Het begon met een verjaardagsfeest waar ik niets van wist – ik was niet uitgenodigd. Op een dag was één van mijn zonen aan het verhuizen en ik mocht niet komen helpen, omdat de jongste er anders niet bij zou willen zijn. Dus werd er gekozen voor een broer in plaats van voor mij. Vanaf dat moment is het nooit meer goedgekomen."

"Verjaardagen gingen voorbij zonder uitnodigingen, ik wist vaak niet eens dat ze plaatsvonden. Onder het motto: 'keep showing up', heb ik in het begin nog geprobeerd om verjaardagskaartjes te sturen." Maar telkens was er weer stilte.

In 2005 hertrouwde ze. "Op mijn trouwfeest waren ze er nog allemaal nog bij. Zelfs mijn ex-man was aanwezig. Toen dacht ik nog: misschien komt het goed, misschien is er nu vrede."

Sofia blijft in het duister tasten en worstelt met schuldgevoelens. "Schuld is een complex iets. Het gevoel schuldig te zijn, blijft. Ik heb 4 zonen en 11 kleinkinderen waarvan ik de meesten nog nooit heb gezien. Dat voelt als een straf – een straf waarvan ik niet weet waarvoor."

De weg die ze de afgelopen 20 jaar heeft afgelegd, bracht haar ook inzichten. "Ik besef nu dat ik mijn best gedaan heb en dat ik toen niet meer kon doen. Toch sluit ik niet uit dat ik dingen gezegd heb die hen pijn hebben gedaan en dat ik op momenten tekort ben geschoten. Maar zolang zij niet spreken, kan ik niet luisteren en geen medeleven tonen voor hun verdriet."

Als achttienjarige raakte haar de tekst van Kahlil Gibran: 'Uw kinderen zijn uw kinderen niet'. "Ik hou me daaraan vast. Ze bewandelen hun eigen weg. Ik kan ze niet verplichten om van mij te houden, hoe graag ik dat ook zou willen. Als ze het niet willen, dan moet ik dat respecteren."

Toch geeft ze de hoop niet op. "Met Kerstmis heb ik cadeautjes samengesteld. Ik ging ze persoonlijk aan de deur afgeven. Eén van de kleinkinderen deed open en vroeg aan zijn vader: 'Wie is die mevrouw met het witte haar?'

"Het is een eenzaam iets om te dragen", zegt ze. "Als ik vertel dat ik mijn zonen niet meer zie, gaan mensen er automatisch van uit dat ik iets vreselijks gedaan heb en veranderen ze het onderwerp."

"Het voelt alsof ik niet langer deel uitmaak van wat ooit mijn gezin was. Dat voelt onherroepelijk. Misschien ben ik er morgen niet meer. Zal ik ooit nog de kans krijgen om hen in mijn armen te sluiten? Of was dit het…? Dat zijn de vragen die ik me stel."

Het verhaal van Sofia is geen alleenstaand geval. Ouderverstoting komt regelmatig voor, maar betrouwbare cijfers ontbreken, weet klinisch orthopedagoog Ute Coudyser. "Er wordt gesproken over 1 op de 10 kinderen na een scheiding, maar dat cijfer is onzeker door gebrek aan duidelijke criteria."

Ouderverstoting is volgens Coudyser een manier voor kinderen om te overleven in een loyaliteitsconflict. "Ze kiezen radicaal voor één ouder en wijzen de andere af, vaak met overdreven of vervormde verhalen. Het kiezen voor één ouder kan voor sommige kinderen houvast bieden."

"Een jongen die ik sprak, verwoordde het treffend: 'Het voelde alsof ik op het front stond, tussen 2 strijdende partijen.' Voor hem was het kiezen van één kant de enige manier om het voor zichzelf leefbaar te houden."

"Men zegt vaak: 'Het kind heeft nu rust.' Maar dat is schijnrust. Als één kant loslaat, voelt dat even beter, maar op lange termijn kan het kind problemen krijgen met zijn identiteit en sociale ontwikkeling, omdat het een deel van zichzelf afwijst."

"Ouderverstoting wordt vaak zichtbaar na een scheiding, maar de onderliggende dynamieken zijn meestal al eerder aanwezig", merkt ze op. "De buitenwereld heeft de neiging om te denken dat ouderverstoting enkel voorkomt als een ouder ernstige fouten heeft gemaakt. Maar het gebeurt ook na een goede ouder-kindrelatie."

Over de term 'ouderverstoting' is onenigheid. "Het leidt vaak tot het oordeel dat het iemands schuld is. Een andere term is ‘ouderonthechting’ want dat is wat er gebeurt."

Ook voor ouders zijn de gevolgen groot: "Ze voelen zich wanhopig, onbegrepen en krijgen vaak ook nog schuld toegeschoven. Een moeder omschreef het ooit als je kind in het zwembad zien verdrinken en je mag het niet redden. Want hulpverleners zeggen: laat dat kind gerust, je mag er niet bij."

"Professionals zoals hulpverleners, leerkrachten en advocaten komen vaak in aanraking met ouderverstoting, maar een diepgaande analyse blijft uit. Hulpverlening verloopt vaak via een carrousel van interventies, waarbij geen enkele aanpak echt resultaat oplevert."

"Het is moeilijk te herkennen en er zijn verschillende gradaties. Het is dus cruciaal om goed te onderzoeken welke dynamieken onder ouderverstoting liggen. Pas als mishandeling uitgesloten is, kun je spreken van ouderverstoting – anders is er sprake van een andere problematiek", benadrukt ze.

Coudyser geeft advies: "Blijf bouwen aan de relatie, ook als je kind zich tegen je keert. Laat niet alles toe uit angst om je kind te verliezen, maar pas grenzen flexibel toe. Reageer niet defensief op beschuldigingen, maar erken het gevoel van je kind – zonder alles voor waar aan te nemen. Alleen zo ontstaat er ruimte voor dialoog."