Het afschaffen van de opkomstplicht heeft vooral impact gehad op jongeren, mensen van niet-Belgische herkomst en kortgeschoolden. Zij bleven bij de lokale verkiezingen in oktober opvallend vaker thuis dan anderen. Dat blijkt uit een onderzoek van de UGent. Minister van Binnenlands bestuur Hilde Crevits (CD&V) wil de opkomstplicht opnieuw invoeren, maar coalitiepartner N-VA verzet zich.
Bijna helft van jongeren bleef thuis bij lokale verkiezingen, minister Crevits wil opkomstplicht opnieuw invoeren
Cisse Michiels
Gepubliceerd:
Bij de lokale verkiezingen afgelopen oktober was er in Vlaanderen voor het eerst geen opkomstplicht. Ongeveer 1,8 miljoen Vlamingen bleven thuis. De opkomst lag met 63,5 procent lager dan experts verwacht hadden.
Minister van Binnenlands Bestuur Crevits pleit er nu voor om de opkomstplicht opnieuw in te voeren. Dat zei ze eerder in het Belang van Limburg en bevestigt ze nu in het Vlaams Parlement. "Als u aan mij persoonlijk zou vragen of het een plicht moet zijn om te gaan stemmen dan zeg ik 'ja'. De politieke partij waartoe ik behoor heeft een grote affiniteit met het idee dat mensen horen te gaan stemmen", aldus Crevits.
Als u aan mij persoonlijk zou vragen of het een plicht moet zijn om te gaan stemmen dan zeg ik 'ja'
Minister van Binnenlands Bestuur Hilde Crevits (CD&V)
De afschaffing is een beslissing van de vorige Vlaamse regering. Ze kwam er op initiatief van de liberalen, maar ook de CD&V stemde er als regeringspartij mee in.
Over een eventuele herinvoering van de opkomstplicht staat niets in het Vlaams regeerakkoord, enkel dat er een evaluatie moet komen. Coalitiepartner N-VA staat niet achter het voorstel van Crevits. "Wij zouden een herinvoering ten zeerste betreuren", zegt Vlaams Parlementslid Nadia Sminate. Vooruit is wel voor een herinvoering, de partij maakte geen deel uit van de regering die opkomstplicht afschafte.
Stemmen per brief?
"Het is duidelijk dat de N-VA een ander standpunt heeft", zegt Crevits. "Mijn bekommernis is: hoe gaan we meer mensen overtuigen om naar de stembus te gaan. Ik wil er alles aan doen om de drempels die er zijn weg te nemen. We zullen zien waar de discussie ons zal brengen." Crevits wil de komende weken en maanden over de kwestie debatteren in het parlement. "We hebben tijd, het zijn morgen nog geen verkiezingen."
Ze schuift ook andere pistes dan een herinvoering van de opkomstplicht naar voren. "Stemmen per brief is voor mij bijvoorbeeld een optie." Sminate merkte fijntjes op dat dat idee door het departement Binnenlands Bestuur zelf is afschoten vorige legislatuur.
Onderzoek bevestigt aanvoelen: jongeren en lager opgeleiden bleven vaker thuis
De discussie barst los nu er een grondige evaluatie van de lokale verkiezingen klaar is. Een onderzoek van de UGent op vraag van de Vlaamse regering geeft een concreter beeld van wie er besliste om niet te gaan stemmen en waarom ze dat deden.
Op basis van een bevraging concluderen de onderzoekers dat 56 procent van de 18-24-jarigen naar de stembus trok. Hoe ouder de Vlaming, hoe groter de kans dat die wel zijn stem uitbracht. 86 procent van de 65-plussers nam deel aan de verkiezingen.
De beslissing om te gaan te stemmen hangt sterk samen met de opleidingsgraad en sociale positie.
Mensen die geen hoger onderwijs gevolgd hebben of ontevreden zijn over hun economische situatie bleven vaker thuis. In een rijke gemeente zoals Hove gingen opvallend meer mensen stemmen dan in Blankenberge, waar het mediaan inkomen veel lager ligt.
Afkomst
Ook afkomst speelt een rol. Uit de bevraging blijkt dat slechts 51 procent van mensen met niet-Belgische achtergrond ging stemmen.
"De deelname aan de verkiezingen is maar liefst 27 procentpunten lager dan bij personen van Belgische herkomst", concluderen de onderzoekers. In gemeenten met veel diversiteit gingen mensen dus beduidend minder stemmen dan in gemeenten waar vooral mensen van Belgische afkomst wonen.
Waarom bleven mensen thuis?
De onderzoekers peilden ook naar de reden waarom mensen al dan niet hun stem gingen uitbrengen. Bij de mensen die wel nog naar het stemhokje trokken, blijkt dat vooral een principiële keuze. Ze beschouwen stemmen als hun burgerplicht of verwijzen naar de strijd die hun voorouders gevoerd hebben voor het stemrecht.
De belangrijkste reden voor de thuisblijvers is van praktische aard. Zij haakten af door ziekte, vakantie, werk of andere persoonlijke omstandigheden. Velen beslisten pas de dag zelf om niet te gaan stemmen. Toch geeft ook meer dan een kwart aan dat politiek hen niet interesseert en dat ze vrezen dat hun stem toch geen verschil maakt. Voor een kwart van de niet-stemmers maakte de afschaffing van de opkomstplicht niets uit. Ook met plicht zouden ze thuisblijven.
Opvallend: bijna een derde van de niet-stemmers geeft nu aan wel te gaan stemmen als ze opnieuw zouden kunnen kiezen.
Overheidscampagne zonder impact
De Vlaamse overheid investeerde 744.000 euro in een sensibiliseringscampagne om Vlamingen naar de stembus te krijgen. Er liepen spotjes op nationale tv en de overheid schakelde influencers als Bert De Kock en Charlie Dewulf in om hun boodschap te verspreiden.
Die hebben amper impact gehad. Het onderzoek toont aan dat al dan niet gaan stemmen vooral een individuele keuze is. Als er al invloed is van buitenaf, dan komt die vooral van vrienden en familie.
