Paus Franciscus (88) is overleden: charismatische leider, populaire paus, langzame hervormer

Franciscus werd geboren als Jorge Mario Bergoglio op 17 december 1936 in Buenos Aires in Argentinië. Zijn vader is een uitgeweken Italiaan, zijn moeder een Argentijnse van Italiaanse ouders. Een kind van emigranten dus.

Hij studeert af als chemisch technicus en werkt een tijdlang in een fabriek. Tot hij uiteindelijk kiest voor het religieuze leven door zich aan te sluiten bij de jezuïeten. Hij begint theologie en wijsbegeerte te studeren en geeft tussendoor ook les aan enkele colleges.

Pas op 33-jarige leeftijd wordt hij tot priester gewijd. Hij bereidt zich in Spanje voor op een vroom leven als jezuïet. Hij doceert er nog even en wordt uiteindelijk 'provinciaal' van de jezuïeten in zijn land. Het is meteen een grote stap in zijn carrière, tekenend voor zijn aanleg voor leiderschap.

In die tijd woedt in Argentinië 'de vuile oorlog'. Na de afzetting van presidente Isabel Peron had Jorge Videla een militaire dictatuur geïnstalleerd. Bergoglio is later verweten dat hij een aanhanger was van dat laakbare regime, maar échte bewijzen daarvoor zijn er nooit geleverd.

Bergoglio verblijft vaak in het buitenland om te studeren en te doceren. In de jaren 90 maakt hij carrière: hulpbisschop, bisschop en aartsbisschop in Buenos Aires. In 2001 creëert paus Johannes-Paulus II hem tot kardinaal, op zijn 65e behoort hij tot de top in het Vaticaan. Hij groeit uit tot de meest invloedrijke kardinaal van Zuid-Amerika en bekleedt al snel diverse functies binnen de curie, het bestuursorgaan van de Rooms-Katholieke Kerk.

Na het overlijden van Johannes-Paulus II (in 2005) wordt Joseph Ratzinger verkozen tot nieuwe paus, Benedictus XVI. Achteraf blijkt dat het tijdens het conclaaf in de Sixtijnse Kapel lange tijd tussen Ratzinger en Bergoglio is gegaan, het was zelfs even nipt.

Als paus Benedictus XVI na enkele jaren aftreedt, slaagt Bergoglio er in 2013 in een kort conclaaf in om alsnog paus te worden (kardinaal Godfried Danneels is trouwens vaak genoemd als 'the king maker' toen, de man die het deed gebeuren). Hij wordt de eerste niet-Europese paus sinds meer dan 1.000 jaar, de eerste Zuid-Amerikaan, de eerste jezuïet ook.

Vaak zegt Franciscus dat hij het ambt van paus nooit heeft geambieerd, "maar als God je roept, moet je antwoorden". Hij kiest Franciscus als pausnaam, voor de eerste keer in de geschiedenis. Natuurlijk geïnspireerd door de Heilige Franciscus, de "apostel van de armen": hij wil het opnemen voor de zwakken en de armen in de samenleving, hij wil pastoraal werken en een paus zijn die dicht bij de gelovigen staat. 

Meteen is duidelijk dat Franciscus een ander soort paus zal worden dan zijn voorganger. Hij kleedt zich sober in een witte soutane, mijdt pracht en praal en woont niet op het pauselijk appartement, maar in het gastenverblijf. Bovenal is hij sympathiek en charismatisch, hij spreekt de mensen aan. Achter die vriendelijkheid zit wel een gebeten hervormer verscholen. Iemand die schoon schip wil maken.

Hij doet dat ook. Zo grijpt hij in bij de Vaticaanse bank door financiële wantoestanden aan te pakken. Hij verzamelt medestanders rond zich en duwt conservatieve opponenten weg of haalt ze van hun functies binnen de curie. Het levert hem heel wat tegenstand en nijd op, wat hem zijn hele pontificaat parten speelt. 

Franciscus wil ook de verstarde, conservatieve en op zichzelf geplooide curie hervormen. Hij gaat er met de grove borstel door, maar het Vaticaan is als een tanker: dat krijg je niet in één keer gekeerd. Integendeel. Zijn pontificaat blijkt te kort om alles naar zijn hand te zetten, al zijn er veel wissels gebeurd aan de top.

Franciscus houdt elk jaar een zogenoemde "consistorie". Dan worden nieuwe kardinalen, raadgevers van de paus en vertegenwoordigers van hun regio, "gecreëerd", zoals dat heet. In al die jaren stelt hij net geen 150 nieuwe kardinalen aan. Het gaat altijd om geestelijken die op dezelfde lijn als Franciscus zitten. Zo verzekert hij zich eigenlijk van een min of meer gelijkaardige opvolger, want het zijn net die kardinalen die de nieuwe paus verkiezen, ooit, in een conclaaf.

In 2016 geeft paus Franciscus tijdens zo'n consistorie de toenmalige aartsbisschop van Mechelen-Brussel, Jozef De Kesel, de titel van kardinaal. Op het lijstje van kardinalen valt op dat hij veel mensen benoemt van over de hele wereld.

Daarmee toont hij waarvoor hij wil staan: een wereldkerk van alle uithoeken en mensen. Een kerk die met andere woorden niet meer klassiek op het Westen is gefocust. De aartsbisschop van Teheran in Iran bijvoorbeeld wordt kardinaal in 2024. Zijn naam: Dominique Mathieu, een minderbroeder met roots in Damme bij Brugge.

Zijn voorganger was strikt in de leer en dweepte met theologie, liturgie en een conservatief discours. Franciscus is in vergelijking daarmee een moderne paus. Hij vergelijkt zichzelf al eens met paus Johannes XXIII, de vernieuwer van het Tweede Vaticaans Concilie. Al is Franciscus vooral helemaal zichzelf, de paus van de verrassingen.

Franciscus beseft dat zijn kerk is afgegleden. Weggesmolten in een geseculariseerde samenleving en al zeker in Europa. Franciscus beseft dat hij moet ingrijpen en de heikele thema's binnen het geloof en de samenleving moet aanpakken.

Zo maakt hij een voorzichtige opening voor gehuwde priesters, maar dat blijft eigenlijk dode letter. Hij zet zich in voor de rol van de vrouw in de Kerk. Hij benoemt vrouwen op topfuncties binnen het Vaticaan, maar een nakend priesterschap voor vrouwen is er niet. Ook voor leken biedt hij openingen, ook dat blijft beperkt. 

Abortus en euthanasie blijven heikele punten. Franciscus is er helemaal tegen en is duidelijk: je grijpt niet in in een leven, niet vooraf, niet tijdens, niet op het einde. Over homoseksualiteit is hij milder: "Als iemand die gay is zich tot God wil wenden, met goede wil, wie ben ik dan om daarover te oordelen?", zegt hij. Hij herhaalt dat in zijn biografie, 'Hoop', al kan een priester op dit moment een homopaar nog altijd niet huwen, wél zegenen.

Bovenal houdt Franciscus zich bezig met wat er gebeurt in de wereld. Hij kant zich tegen armoede, tegen wanbeleid, tegen oorlogen en conflicten zoals in Syrië, Gaza of Oekraïne: hij sympathiseert duidelijk met de Oekraïense president Zelenski, al wil hij vooral vrede tussen beide landen. Hij stuurt een kardinaal aan om via diplomatie de vrede af te dwingen, maar dat lukt niet echt.

Hij neemt duidelijk stelling in bij maatschappelijke problemen als migratie (hij weet waarover hij spreekt) en vluchtelingen. Hij veroordeelt onmenselijkheden en wijst politieke leiders op hun verantwoordelijkheden.

Zijn zondags gebed op het Sint-Pietersplein, het 'Angelus', zijn talloze audiënties, zijn pauselijke brieven en zijn homilies zijn altijd van die snit: een pastoor, een herder, die de weg wil wijzen en die wijst op de fouten in de samenleving en over hoe het geloof voor redding kan zorgen. Hij spreekt zich ook vaak uit over klimaat, ecologie en duurzaamheid: "Geloof is ook respect voor en een goede omgang met de natuur."

Anders dan zijn voorganger botst Franciscus niet met andere religies. Hij kiest voluit voor het pad van de 'oecumene', de goede verstandhouding met andere religies. Hij zoekt leiders van andere godsdiensten op, vaak tijdens zijn vele buitenlandse reizen. Hij spreekt met hen, toont hen respect en kan daardoor dus ook rekenen op een wederzijds respect bij bijvoorbeeld joden, moslims en orthodoxen.

De schandvlek op zijn pontificaat is de continue schandaalsfeer rond seksueel (kinder)misbruik door geestelijken én de doofpot waarin veel schandelijke feiten zijn gestopt. Het zijn onfrisse verhalen, die als een schaduw over Franciscus' ambtstermijn hangen. Zijn voorganger kon de strijd met de schandalen niet meester en stapte op. Franciscus grijpt hardhandig in, telkens weer, zonder veel pardon, maar het bezoedelt alweer eens het blazoen van de Kerk.

Pijnlijke histories bij de vleet: die van de Amerikaanse kardinaal McCarrick die opstapt na de misbruikverhalen, of de Australische kardinaal Pell die een tijd in de gevangenis verblijft, maar uiteindelijk nog door de rechter werd gezuiverd, of de groteske misbruikverhalen in Frankrijk met zowat 200.000 slachtoffers. Of de Chileense bisschoppen die in groep opstapten na verzwegen schandalen daar.

Eind september 2024 komt de paus naar ons land. Beladen, zeker na de televisiereeks 'Godvergeten', die de vele pijnlijke verhalen van seksueel (kinder)misbruik bij ons heeft bovengehaald. Denk aan de gewezen bisschop Vangheluwe en de sporen die hij naliet.

De paus is in België op uitnodiging van de KU Leuven, die zo haar 600e verjaardag een gouden randje wil geven. De paus blijft 3 nachten in ons land, al scheelde het geen haar of het ging niet door want tot enkele dagen ervoor was de paus ziek. 

Uiteindelijk landt hij op een uitgeregende luchthaven van Melsbroek, waarna hij de dag erna op bezoek gaat bij de Koning, op het Paleis. Na een scherpe speech van ontslagnemend premier Alexander De Croo, die het seksuele misbruik hekelt, wijkt Franciscus af van zijn voorbereide tekst.

Hij noemt het misbruik "een schande", vraagt om vergiffenis en zegt "dat de Kerk er alles moet aan doen opdat zoiets niet meer gebeurt". Enkele dagen later, tijdens de misviering in het Koning Boudewijnstadion, zegt Franciscus nog 'dat geen enkele bisschop misbruik mag toedekken'.

Franciscus spreekt met 15 slachtoffers, het merendeel onder hen is onder de indruk en "zagen een mens, zagen tranen" en voelden zich begrepen. De paus drukt zijn schaamte uit in het 2 uur durende gesprek, dat tijdens zijn bezoek veruit de meeste aandacht trok van publiek en media.

De paus was ook in de basiliek van Koekelberg, na een verrassingsontbijt bij Brusselse armen. En nog een verrassing: hij bezoekt de koninklijke crypte, bidt aan het graf van Koning Boudewijn, die hij in de misviering omschrijft als "iemand die moed heeft getoond door de abortuswet niet te ondertekenen". De paus wil bovendien een procedure opstarten om Koning Boudewijn zalig te laten verklaren. 

Misschien nog het meest spectaculaire van zijn bezoek is zijn passage op de 'Hope Happening'. Duizenden jongeren samen, in een festivalsfeer, op de Heizel en wie duikt op zo rond half 10 's avonds, als een popster op het podium? Jawel, Franciscus, ook toegejuicht als een ster.

Het bezoek aan ons land lijkt vlot en goed te verlopen, de paus geeft snedige commentaren op de gevoeligheden rond misbruik, maar vergaloppeert zich dan toch door op de terugvlucht Boudewijn nog eens te vernoemen en te zeggen: "Dokters die abortus uitvoeren, zijn huurmoordenaars." Een uitspraak die in onze contreien toch niet overal goed valt, wel integendeel.

Franciscus heeft de laatste jaren van zijn leven sowieso een wankele gezondheid, niet eens vreemd voor een oude man, die de 90 nadert: zijn knie en heup spelen op, hij heeft ischias, hij zit dan ook vaak in een rolstoel. Tot zijn afgrijzen. Hij ondergaat 2 darmoperaties en hij sukkelt heel regelmatig met zijn luchtwegen en met griepverschijnselen. 

Die griep hield hem trouwens bijna weg uit België. Een bronchitis die evolueerde tot een complex geheel van infecties op de luchtwegen verzwakte Franciscus erg. De paus slaagde er nog in om Pasen mee te vieren, maar uiteindelijk is hij vanochtend om 7.35 uur overleden, klinkt het in een mededeling van zijn camerlengo, Kevin Farrell. "Zijn hele leven stond in dienst van de Heer en zijn Kerk."