Hoe paus Franciscus de kerk wilde hervormen en daar (niet) in geslaagd is

In 2013 blaast paus Franciscus een nieuwe, progressievere wind door Vaticaanstad. Na jarenlang conservatiever beleid van zijn voorganger paus Benedictus XVIe belooft Franciscus grondige hervormingen. Een bescheiden katholieke kerk, die moet moderniseren om mee te zijn met de maatschappij van de 21e eeuw.

Zo belooft hij meer openheid tegenover homoseksualiteit, een op zijn minst gezegd gevoelig onderwerp binnen de kerk. "Als iemand homoseksueel is, God zoekt en goede wil heeft, wie ben ik dan om te oordelen?", zei de paus tijdens zijn eerste buitenlandse reis, nauwelijks 4 maanden na zijn aanstelling. In 2023 zei hij nog in een interview dat "homo zijn geen misdaad is".

Daarnaast maakte de paus ook wel eens een uitschuiver. Tijdens een ontmoeting met priesters in Rome sprak hij over "een sfeer van nichterigheid" in het Vaticaan. Volgens hem zou het beter zijn als jonge mannen met "homoseksuele neigingen" niet aan de priesteropleiding zouden mogen deelnemen. De paus heeft meermaals het woord "forciaggine" of "nichterigheid" gebruikt. Telkens heeft hij zich nadien wel geëxcuseerd.

Een gemengde houding die ook tot een gebrek aan effectieve hervormingen heeft geleid. "Voor homorelaties is enkel een kerkelijke zegening mogelijk, geen huwelijk", stelt kerkjurist Rik Torfs vast. Het Vaticaan bepaalde in 2005 dat de Kerk de wijding van mannen die actief homoseksueel zijn of "diepgewortelde homoseksuele neigingen hebben", niet kan toestaan. In 2016 bevestigde Franciscus die regel.

Ook VRT NWS-journalist Peter Decroubele ziet een paus die moest "hinken op twee benen". "De kerk wint haar zieltjes in Afrika, Azië en Zuid-Amerika en daar liggen thema's als abortus of euthanasie nog heel gevoelig. Dat is niet het moderne, geseculariseerde Europa. Op die vlakken is hij heel conservatief gebleven."

Zo zei hij eind september, op de terugweg van een bezoek aan ons land, nog dat dokters die abortussen uitvoeren, zijn "huurmoordenaars". "Vrouwen hebben het recht op leven: hun leven en het leven van hun kinderen", aldus de paus. "Abortus is moord. Er wordt een mens gedood. Dokters die dat doen, zijn - sta me toe dat woord te gebruiken - huurmoordenaars." 

"Verder heeft hij geworsteld met seksueel misbruik binnen de kerk. Hij heeft ook geprobeerd om daar antwoord op te geven en dat is in mijns inziens niet helemaal gelukt", zegt Decroubele. "Aan de andere kan je zeggen: wat moest hij daar nog aan doen? Behalve dat er niets in de doofpot wordt gestoken en er wordt over gesproken."

De paus heeft ook gesproken met verschillende overlevers van seksueel misbruik in ons land. Vijftien van hen kregen de kans om dat te doen. Goed voor een gesprek van meer dan 2 uur. Volgens 4 van hen heeft paus duidelijk zijn excuses aangeboden en beloofde hij een financiële tegemoetkoming. "Ik heb een paus gezien die ook een mens was", klonk het bij één van hen.

Toch heeft Franciscus een modern nalatenschap. Zo veranderde hij het een en ander op het vlak van de rol van de vrouw binnen de kerk. Zo benoemt hij vrouwen op topfuncties binnen het Vaticaan. Zo werd begin dit jaar nog zuster Simona Brambilla benoemd tot het hoofd van het departement verantwoordelijk voor alle religieuze bevelen van de katholieke kerk.

Een eerste grote stap, maar een priesterschap voor vrouwen - waar in 2013 nog stiekem op werd gehoopt - is er niet. Daar is "geen plaats voor", aldus Franciscus in een interview in 2022. "Paus Johannes Paulus II had hierover het laatste woord en dit blijft zo", zegt hij, verwijzend naar een document uit 1994 waarin stond dat vrouwen nooit tot het priesterschap konden toetreden.

Franciscus wil daarnaast ook het 'middenkader' van het Vaticaan veranderen. Zo benoemt hij in al die jaren meer dan 150 nieuwe kardinalen, uit alle uithoeken van de wereld. "Het gaat altijd om geestelijken die op dezelfde lijn als Franciscus zitten", weet Peter Decroubele.

"Zo verzekert hij zich eigenlijk van een min of meer gelijkaardige opvolger, want het zijn net die kardinalen die de nieuwe paus verkiezen, ooit, in een conclaaf", aldus Decroubele.

Toch had paus Franciscus een wat "dubbel profiel", zegt Torfs. "Hij stond naar buiten toe bekend om zijn minzaamheid en openheid, maar binnen de Romeinse curie had hij voor- en tegenstanders, waar zijn persoon wat gecontesteerd werd." Franciscus heeft zijn hervormingen fors proberen door te voeren en hield er bij sommigen een wat "autoritair imago" aan over.