2 schilderijen van Rembrandt in het Mauritshuis in Den Haag blijken niet van de hand van de meester te zijn. Dat blijkt uit een grondige studie van de werken. Op 1 ervan staat nochtans zijn handtekening in de natte verf. De 2 schilderijen komen wel uit zijn atelier. Over een 3e schilderij blijft er twijfel hangen, zelfs al komt het hout van dezelfde boom als enkele echte Rembrandts.
Rembrandt of geen Rembrandt? Museum in Den Haag maakt verrassende onderzoeksresultaten bekend
Kristien Bonneure
Gepubliceerd:
Het Mauritshuis in Den Haag herbergt een van de belangrijkste verzamelingen van Rembrandt-schilderijen, waar bezoekers van heinde en verre zich aan vergapen. 11 ervan zijn zeker van de hand van de meester, zoals 'De anatomische les van dokter Nicolaes Tulp’ of het ‘Zelfportret’, mogelijk zijn laatste, uit het jaar waarin Rembrandt overleed.
7 andere schilderijen zijn ooit als ‘Rembrandts’ verworven door het Mauritshuis, maar intussen is gebleken dat dat niet klopt of dat er twijfel over bestaat. 3 van deze werken zijn recent opnieuw onderzocht in het restauratieatelier, met de modernste technieken.
Dit zijn de resultaten:
'Portret van Rembrandt met ringkraag': niet van Rembrandt
Het 'Portret van Rembrandt met ringkraag' (circa 1629) werd vele jaren beschouwd als een absoluut hoogtepunt uit Rembrandts oeuvre, een zelfportret op jeugdige leeftijd. Een tweede versie van dit schilderij bevindt zich in het Germanisches Nationalmuseum in Neurenberg. Dat was maar een kopie, dachten ze in Den Haag. Tot 25 jaar geleden.
Toen werd met infraroodlicht een ondertekening gevonden onder de verflagen, wat nooit eerder bij Rembrandt was aangetroffen. De conclusie was toen al: niet het schilderij in Den Haag is het origineel, maar wel dat in Duitsland. Het 'Portret van Rembrandt met ringkraag' is nu gerestaureerd en opnieuw onderzocht. De conclusie van 25 jaar blijft overeind: niet van de hand van Rembrandt, maar wél uit zijn atelier. Mogelijk heeft zijn leerling Gerrit Dou het gemaakt, maar zeker is dat niet.
Eindoordeel: uit het atelier van Rembrandt, maar niet van hemzelf
'Studie van een oude man': niet van Rembrandt
Dit schilderij werd eind 19e eeuw door het Mauritshuis aangekocht als een echte Rembrandt. De afgebeelde man zou de broer van de schilder zijn. Maar dat bleek later onzeker. En ook over wie het geschilderd heeft, rees gaandeweg steeds meer twijfel
Nochtans staat de echte handtekening van Rembrandt in de natte verf. Het jaartal is dan weer later aangebracht in latere verf, door iemand anders. Mogelijk heeft Rembrandt zijn naam gezet op het werk van een leerling; dat gebeurde soms.
In de manier van schilderen zijn er dingen die afwijken van de vaste hand van Rembrandt. De neus is minder duidelijk en het linkeroog erg vlekkerig. "Naar ons idee gaat het om een werk van een leerling die de stijl van de meester probeert na te bootsen," zegt het Mauritshuis.
Eindoordeel: niet van Rembrandt zelf, wel van een medewerker uit zijn atelier
'Tronie van een oude man': van Rembrandt of van een leerling, twijfel blijft bestaan
Lange tijd werd gedacht dat Rembrandt zijn eigen vader had geschilderd op dit portret van circa 1630-1631. Maar dat bleek niet juist. Het is geen portret, maar een tronie, een karakterkop van een model, dat op verschillende werken is afgebeeld. Met haarfijne rimpels in zijn gezicht.
Jaarringen tonen aan dat het hout is gebruikt voor meerdere Rembrandt-schilderijen
Geen vaderportret dus, maar misschien ook helemaal niet door Rembrandt geschilderd. Dat heeft het Mauritshuis onderzocht door bijvoorbeeld het hout van het paneel te bestuderen, waarop is geschilderd.
Onder meer door de jaarringen aan de zijkant te tellen komen dendrochronologen te weten waar een boom vandaan komt en wanneer die ongeveer is omgehakt. In dit geval komt het hout van dezelfde boom als het hout van 2 echte Rembrandts: 'Minerva' en 'Het loflied van Simeon'. Een sterke aanwijzing dat het schilderij uit het atelier van Rembrandt komt, dus.
Maar er klopt toch iets niet. "Het hoofd is heel typisch Rembrandt, maar het kanten kraagje en de felrode accenten bij zijn oor en oog zijn veel grover geschilderd dan we van hem gewend zijn," zegt restauratrice Carol Pottasch van het Mauritshuis aan de NOS. "Mogelijk hebben er meerdere handen aan dit schilderij gewerkt."
'Tronie van een oude man' is overschilderd, wellicht in de vroege 18e eeuw. Het Mauritshuis heeft de chemische elementen en pigmenten onderzocht met röntgenfluorescentiespectroscopie. Er is nog geen veilige methode gevonden om de hard geworden overschilderingen weg te halen. En dus blijft er twijfel hangen over deze oude man, die de toeschouwer fronsend aankijkt.
Voorlopig oordeel: mogelijk van Rembrandt zelf, of van een leerling of medewerker van zijn atelier
De onderzoeksresultaten en de bewuste schilderijen zijn te zien in de tijdelijke presentatie 'Rembrandt?' in het Mauritshuis in Den Haag tot 13 juli 2025
