Precies 50 jaar geleden trokken de maoïstische rebellen van de Rode Khmer de Cambodjaanse hoofdstad Phnom Penh binnen. Het betekende niet enkel het einde van de Amerikaanse aanwezigheid in Indochina, maar ook het begin van een massamoord. In slechts enkele jaren tijd zou een kwart van de bevolking uitgeroeid worden.
50 jaar geleden nam Rode Khmer Cambodja over: begin van 'Killing Fields' die kwart van bevolking leven zou kosten
Jos De Greef
Gepubliceerd:
In de jaren 60 beleefde de Koude Oorlog één van zijn brutaalste episodes in de oorlog in Noord- en Zuid-Vietnam. De kleinere buurlanden Laos en Cambodja werden daarin meegesleurd toen de Vietnamese communisten over hun grondgebied naar Zuid-Vietnam trokken en Amerikaanse bombardementen een grote tol van de burgerbevolking eisten.
Op het Cambodjaanse platteland en in de jungle was de extreme communistische rebellenbeweging Rode Khmer gegroeid rond figuren als Pol Pot, Nuon Chea, Khieu Samphan en Ieng Sary. Als student waren die in Parijs in aanraking gekomen met het marxisme en versmolten ze hun op de Culturele Revolutie van Mao Zedong gebaseerde ideologie met Khmer- of Cambodjaans nationalisme. Die mix zou een spoor van ellende doorheen het land trekken.
Na de vredesakkoorden van 1973 werden de VS-troepen uit Zuid-Vietnam, Cambodja en Laos teruggetrokken, maar op het terrein woedde de oorlog ook zonder hen voort. Geleidelijk kregen de communistische troepen daar nu de bovenhand.
Val van Phnom Penh
In april 1975 stortte de Cambodjaanse regering van maarschalk Lon Nol in elkaar en werd de hoofdstad Phnom Penh omsingeld door de Rode Khmer. Op 12 april werden de laatste Amerikaanse burgers, adviseurs en diplomaten met helikopters geëvacueerd naar schepen op zee of naar het pro-westerse buurland Thailand.
Op 17 april 1975 trokken de Rode Khmer-rebellen Phnom Penh binnen. De regering capituleerde en de soldaten gaven zich over of vluchtten naar de wouden om daar het verzet voort te zetten. Wat volgde, was nooit gezien en speelde zich af voor de camera's van een handvol verbouwereerde journalisten dat was achtergebleven.
De Rode Khmer executeerden niet enkel genadeloos militairen en vertegenwoordigers van het regime en hun families, maar dwongen de hele bevolking om de hoofdstad te verlaten. Lange rijen met tienduizenden mensen werden gedwongen afgevoerd naar werkkampen op het platteland. Ook de andere veroverde steden werden gedwongen geëvacueerd.
Bekijk: zo radicaal en moorddadig was het beleid van de Rode Khmer
Van 'sociaal experiment' tot genocide
Theoretisch was het grote ideaal van Pol Pot en de zijnen de ultieme 'klasseloze maatschappij' naar een model dat zelfs Mao in China zelf niet had opgericht. Alle privé-eigendom was afgeschaft, er waren geen banken, geen scholen, geen universiteiten en geen ziekenhuizen noch artsen of academici meer. Iedereen was 'boer', wat synoniem was voor dwangarbeiders in werkkampen op het platteland.
Cambodja dook de prehistorie in. Religie werd verboden en boeddhistische, christelijke en islamitische geestelijken evenals academici en artsen werden afgeslacht als "vijanden van het volk". Wie verdacht werd van oppositie werd vaak op beestachtige manier afgemaakt in foltercentra zoals Tuol Sleng in de nu lege hoofdstad Phnom Penh. Tuol Sleng, ooit een school, is nu een museum en wie er ooit een voet heeft gezet, zal het niet vergeten.
De meeste doden vielen echter door ziekte, hongersnood en pure uitputting van vaak zinloos werk op het veld in primitieve omstandigheden. De 'Killing Fields' van Cambodja waren niet enkel een genocide tegen het eigen Khmer-volk, maar ook minderheden zoals Thai, Vietnamezen en Cham werden zo goed als volledig uitgeroeid.
Volgens een programma van de Yale-universiteit in de VS zouden er minstens 1,3 van de 8 miljoen Cambodjanen zijn gedood. Sommigen spreken van meer dan 2 miljoen slachtoffers. Dat is zowat een kwart van de bevolking.
De waanzin vernietigt zichzelf
Nu de Amerikanen er niet meer waren, kwamen ook de tegenstellingen tussen de communistische regimes in Indochina opnieuw naar boven. Vietnam herinnerde zich plots dat niet de VS, maar China een eeuwenoude vijand was. De Rode Khmer in Cambodja trokken de Chinese kaart en droomden van de herovering van de Mekong-delta die eeuwen tevoren door Vietnam was ingepalmd.
Al snel kwam het tot grensgevechten, maar ook binnen de Rode Khmer rommelde het tussen en pro-Vietnamese en een pro-Chinese vleugel. Pol Pot leek de Vietnamgezinden uit te schakelen, tot Vietnamese troepen Cambodja binnenvielen. Begin 1979 bereikten Vietnamese troepen Phnom Penh en installeerden ze daar het regime van Heng Samrin en Hun Sen.
De Rode Khmer moesten opnieuw de jungle induiken en bleven van daaruit doorvechten tegen het pro-Vietnamese regime, al bleven ook de royalisten rond koning Norodom Sihanouk en de prowesterse Khmer Serei actief, tot begin de jaren 90 een vredesverdrag getekend werd.
Het leed was daarmee niet geleden, want tienduizenden Cambodjanen ontvluchtten hun land voor een onzekere toekomst in de buurlanden of verder. Het duurde decennia voor Cambodja zich kon herstellen van het uitmoorden van de meeste intellectuelen en de oorlog.
Vrede, maar gerechtigheid...?
Nadien viel de Rode Khmer-beweging uiteen. Met veel moeite werd er met de hulp van de Verenigde Naties een speciaal tribunaal opgericht voor de misdaden van de Rode Khmer, maar dat verliep erg moeizaam.
Hoewel het tribunaal zijn rol gespeeld heeft in nationale verzoening en gerechtigheid, kreeg het ook heel wat kritiek vanwege zijn trage werking, hoge kosten (meer dan 340 miljoen euro) en kwetsbaarheid voor politieke inmenging.
Zo moesten zeker 4 voormalige Rode Khmer-leiders nooit terechtstaan wegens onenigheid tussen de internationale en Cambodjaanse rechters. Die laatsten zouden onder druk zijn gezet door de Cambodjaanse premier Hun Sen, een voormalige Rode Khmer-commandant, die zich in naam van de stabiliteit in het land tegen elk nieuw proces verzette.
Uiteindelijk kon het Cambodjatribunaal maar 3 voormalige Rode Khmer-leiders veroordelen: Khieu Samphan, Nuon Chea en Kang Kek Iev.
Nuon Chea werd ook wel 'Broeder nr. 2' genoemd, hij was de tweede in rang na Rode Khmer-leider Pol Pot. Nuon Chea werd samen met Khieu Samphan tot levenslang veroordeeld voor de evacuatie van Phnom Penh en later nog eens wegens genocide tegen de Vietnamese minderheid. Hij stierf in 2019 op 93-jarige leeftijd, een jaar na zijn laatste veroordeling.
Kang Kek Iev stond ook bekend als 'Kameraad Duch'. Hij stond aan het hoofd van de beruchte S-21-gevangenis, waar zo'n 18.000 mensen gemarteld en vermoord werden. Duch werd in 2010 tot 35 jaar cel veroordeeld. Hij stierf in 2020 op 77-jarige leeftijd.
De beruchte leider Pol Pot werd niet veroordeeld, hij stierf in de jungle in 1998, op 72-jarige leeftijd. Ook verschillende andere leiders stierven voor ze veroordeeld konden worden.
