'Modulaire units', meer enkelbanden én gevangenis in buitenland: zo wil minister van Justitie Annelies Verlinden de overbevolking aanpakken

Op dit moment zitten in de Belgische gevangenissen 13.000 gedetineerden, terwijl maar plaats is voor 11.000. Dat leidt tot overvolle cellen, mensen die op de grond slapen en onveilige situaties. Ongeveer 4.000 criminelen die normaal in de gevangenis moeten zitten, lopen vandaag vrij rond door de overbevolking. 

Voor Verlinden is de aanpak van de overbevolking haar eerste prioriteit als minister van Justitie. Ze spreekt over "een noodplan" om het probleem aan te pakken. De regering trekt extra budget uit om de nodige maatregelen te nemen. 

In de eerste plaats moet er zo snel mogelijk meer capaciteit komen. Bij sommige gevangenissen zullen daarom zogenoemde modulaire units gebouwd worden, tijdelijke prefab cellen. De vorige regering had al een bedrijf aangesteld dat honderden van zo'n units moet voorzien voor extra detentieplaatsen. De huidige regering wil die nu snel plaatsen voor 500 gedetineerden. Wanneer die precies in gebruik genomen kunnen worden, is niet duidelijk. Eerst moeten vergunningen worden aangevraagd.

De regering wil ook plaats vrijmaken in de gevangenissen. 30 procent van de huidige gedetineerden is in België zonder verblijfsrecht. De regering wil hen zo snel mogelijk terugsturen naar hun land van herkomst. Dat belooft moeilijk te worden: weinig herkomstlanden staan te springen om ze terug te nemen en zonder akkoord kan ons land niets doen.

Verlinden onderzoekt of niet-Belgische gedetineerden kunnen worden ondergebracht in een gevangenis in het buitenland. Theo Franken lanceerde het idee om daarvoor, naar Deens voorbeeld, naar Kosovo uit te wijken. Over welke landen de regering nadenkt, wil het kabinet van Verlinden niet kwijt. Wel zou ze de komende maanden al 3 landen bezoeken om mogelijke locaties te bekijken. 

Minister Verlinden draait ook een maatregel van haar voorganger Vincent Van Quickenborne (Open VLD) terug. Die bepaalde dat ook mensen die een gevangenisstraf onder de 3 jaar kregen, effectief naar de cel moeten. Verlinden bevestigt nu dat ze opnieuw na een derde van hun straf vervroegd kunnen vrijkomen. Met een enkelband kan dat zelfs al een half jaar voor die voorlopige invrijheidstelling. Concreet wil dat zeggen dat iemand die veroordeeld is tot 3 jaar cel na een half jaar de gevangenis kan verlaten met een enkelband. 

"Voor gedetineerden die een straf uitzitten voor feiten van terrorisme, zedenmisdrijven en intrafamiliaal geweld, worden in bijkomende voorwaarden voorzien om slachtoffers maximaal te beschermen", aldus de minister.

"De straffeloosheid is terug", zegt Van Quickenborne, die nu in de oppositie zit, op X. Volgens Verlinden heeft net zijn beleid tot straffeloosheid geleid: "De volledige uitvoering van korte straffen en het achterblijven van de detentiehuizen die Van Quickenborne daarvoor wou voorzien, in combinatie met foutieve berekeningen voor wat betreft de in- en uitstroom van gevangenen is juist de oorzaak van de overbevolking", zegt ze. "Zijn opvolger Van Tigchelt heeft de noodmaatregel moeten nemen dat mensen met een gevangenisstraf tot 5 jaar zich niet meer moeten aanmelden aan de gevangenis omdat er gewoon geen plaats is." 

Verlinden draait die noodmaatregelen nu deels terug. Iedereen die veroordeeld wordt tot een gevangenisstraf zal zich opnieuw moeten aanbieden in de gevangenis. Ook een andere noodmaatregel, het verlengd penitentiair verlof, wordt beëindigd. 

Het gevangenispersoneel lag zwaar in de clinch met de liberale ministers van Justitie tijdens de vorige regeerperiode. De vakbonden geven de nieuwe minister voorlopig het voordeel van de twijfel. “Dit plan is een stap in de juiste richting”, zegt Robby De Kaey van ACOD.

“We hebben in het verleden al gewerkt met modulaire units bij de gevangenis van Wortel. Dat was veilig en die zijn zoals het hoort.” De Kaey hoopt dat de minister wacht met het terugdraaien van de noodmaatregelen tot de bijkomende capaciteit er effectief is. “Alles zal afhangen van de timing, we moeten weten waar we aan beginnen.”

“De achilleshiel blijft het tekort aan personeel. Je kan zoveel cellen bijbouwen als je wil, maar als je het beroep niet aantrekkelijker maakt, is er niet genoeg personeel”, zegt hij op Radio 1. 

Verlinden wil daarom ook inzetten op de veiligheid van cipiers. “Er komen verplichte drugstesten voor gedetineerden en we zullen extra beveiligde cellen bijbouwen voor agressieve gevangenen.” Op de badges van het personeel zal ook geen persoonsinformatie meer zichtbaar zijn zodat ze minder traceerbaar zijn voor gevangenen. 

“Dat is broodnodig. We zitten met georganiseerde misdaad in de gevangenis en banditisme tegen personeelsleden buiten de gevangenis’, legt De Kaey uit.

Hij hoopt dat de minister ook aandacht heeft voor de manier waarop mensen hun straf moeten uitzitten. “Zo lang de omstandigheden niet goed zijn in de gevangenissen kunnen wij niet fatsoenlijk met gedetineerden werken. Daar zit de sleutel. Zo lang we een recidive hebben van 70 procent of hoger ben je geld aan het wegsmijten.”