Antwerpen pakt uit met schedel Thomas van Aquino... waarvan 2 stuks de ronde doen: hoe weet je of reliek 'echt' is?

Van de Jacobijnerkerk in Toulouse naar Amerikaanse oorden, en nu weer terug op Europese bodem: de schedel van Thomas van Aquino is aan een rondreis bezig. Dit weekend houden de relieken van de theoloog en patroonheilige ook halt in de Stadscampus van Antwerpen.

Of niet? Van de patroonheilige zijn 2 schedels in omloop. En zo zijn er wel vaker vraagtekens te plaatsen bij de echtheid van de relieken van heiligen. Hoe weet je of het om een 'echt' reliek gaat?

"Dat is een aartsmoeilijke vraag waarmee men vroeger ook al geconfronteerd werd", zegt theoloog Hans Geybels in 'Het uur van de waarheid' op Radio 1.

"Relieken zijn van enorm grote waarde. Niet per se vanuit financieel oogpunt, wel omdat er mirakels aan toegeschreven worden", zegt Geybels. Net zoals heiligen bij leven mirakels konden verrichten, werd geloofd dat de beenderen of andere relieken speciale krachten bezitten. "Dat speelde zich bovendien af in een tijd waar de geneeskunde nog nergens stond."

"Dat maakt dat er van sommige relieken meerdere bestaan - zoals van de schedel van Thomas van Aquino." Welke reliek dan 'echt' is, is een moeilijke vraag.

Vanuit een religieus oogpunt is dat niet van belang. "De echtheid van een reliek speelt nooit echt een rol", zegt Geybels. "Het draait niet om de reliek, maar om het gebed. Theologisch gezien is alleen God in staat om mirakels te doen, een reliek is slechts bemiddelend."

"Voor ons als mens is het wel interessant om te weten of het een echte reliek is of niet. Dan gaat het om de historische waarde." Wetenschappelijke analyses met het oog op datering worden dus wel uit historische overwegingen uitgevoerd.

Voor de kerk is het mirakel rond een object belangrijker dan het object zelf. "Je kan het vergelijken met het placebo-effect in de geneeskunde: het interesseert ons weinig wat in dat pilletje zit, als het maar werkt."

Het 'kopiëren' van relieken is in dat theologische opzicht geen probleem. "In de 6e eeuw zijn er al geschriften die aankaarten dat er relieken van bepaalde heiligen tekort zijn. Wat men dan bijvoorbeeld deed, was een stuk linnen een hele nacht op het graf van een heilige leggen. Men ging er dan vanuit dat de kracht van de relieken overging in dat doek. Het werd vervolgens verknipt en verspreid en kreeg ook een echte reliekwaarde."

"In zekere zin zou je kunnen zeggen dat het allemaal echte relieken zijn", zegt Geybels. Neem nu de karrenvracht aan stukken hout van het kruis van Christus. "Vaak gaat het om hout dat op een stuk hout heeft gelegen waarvan men aanneemt dat het het heilig kruis is. Dat krijgt dan dezelfde waarde."

"Die praktijk bracht heel wat geld in het laatje en zette ook heel wat mensen aan tot minder vrome gedachten." Mét vervalsingen als gevolg. "In de middeleeuwen waren ze zich daar ook heel hard van bewust. Ze waren niet zo naïef als we nu vaak denken."

De status van relieken, mirakels en dus ook heiligen is vaak moeilijk met een wetenschappelijke benadering te rijmen. Al schuilt daar volgens Geybels een paradox: volgens hem wordt vandaag de dag de heilige status van iemand wetenschappelijk benaderd.

"In de eerste plaats onderzoekt een leger aan historici het leven van de kandidaat-heilige. Heeft die man wel echt christelijk geleefd? Het Vaticaan zoekt naar mensen uit de regio om historisch onderzoek uit te voeren."

"Er is ook een medische commissie van artsen uit Rome die onderzoekt in de literatuur of het om een echt mirakel gaat. De definitie van een mirakel voor de kerk is iets wat volgens de huidige kennis van zaken niet wetenschappelijk aangetoond kan worden."

In het geval van een miraculeuze genezing is er zelfs een specifiek lijstje aan criteria. "Gaat het daadwerkelijk om een ongeneeslijke ziekte? Is de genezing daadwerkelijk plots gebeurd? Is er geen al te grote behandeling aan voorafgegaan die eventueel verantwoordelijk is voor de genezing? Is de genezing blijvend?"

Voor een mirakel erkend wordt, is er dus een resem aan criteria waaraan moet worden voldaan, benadrukt Geybels.