Bestsellers van de middeleeuwen: ontdek een unieke verzameling getijdenboeken in Brugge

In 1 grote zaal van het Groeningemuseum liggen ze als kleine schatten te kijk in glazen vitrines: middeleeuwse getijdenboeken - bidboeken - in pocketformaat. Handgeschreven natuurlijk, en vaak verlucht met prachtige tekeningen en versieringen. Kostbaar erfgoed dat je niet elke dag onder ogen krijgt. 

De boeken komen uit de kluizen van de Openbare Bibliotheek van Brugge of uit het kasteel van Loppem van de stichting Jean van Caloen. Er zijn ook 4 Vlaamse Topstukken bij, zoals een 13-eeuws psalmenboek van Margaretha, gravin van Vlaanderen en Henegouwen en moeder van Gwijde van Dampierre, de latere graaf van Vlaanderen .

Getijdenboeken hebben niets te maken met eb en vloed, maar met de getijden van de dag, de uren dat er gebeden moest worden. Denk aan de metten of de vespers. Voor kloosterlingen was dat 8 keer per etmaal, voor leken mocht het wat minder zijn. Maar nagenoeg iedereen had daarvoor een getijdenboek op zak met psalmen, hymnen, bijbelteksten maar ook eenvoudige gebeden, gericht tot een of andere heilige, om genezing af te smeken bijvoorbeeld.

Dat de boeken getoond worden in het Groeningemuseum in Brugge is geen toeval. Daar hangen meerdere schilderijen waar getijdenboeken op afgebeeld zijn. Conservator Anne van Oosterwijk wijst er een aan: een portret van Isabella van Portugal, de vrouw van Filips de Goede, geschilderd door Petrus Christus in het midden van de 15e eeuw. Isabella kijkt naar een getijdenboek. Bij rijke opdrachtgevers gingen status en devotie, trots en troost hand in hand.  

“Dit aspect hebben we nooit eerder in de kijker gezet. Het is interessant om aan de hand van die kleine afgebeelde boeken een beeld te krijgen van de middeleeuwse mens,” zegt Anne van Oosterwijk.

Getijdenboeken waren zeker niet enkel voor de rijken. “We kennen de prachtig verluchte boeken voor de elite, de adel, de clerus, met goud en lapis lazuli versierd, op het fijnste perkament. Maar ook de meid, de metselaar, de belastingontvanger hadden dergelijke boeken. Er waren veel meer mensen geletterd dan we doorgaans denken,” zegt curator Evelien Hauwaerts. De gebeden werden zowel in de volkstaal als in het Latijn opgeschreven. “Dit waren echt de bestsellers van de middeleeuwen”.

“We tonen hier ook heel sobere boekjes, die helemaal niet zo vlekkeloos zijn. Er zitten druppels kaarsvet en vegen op; er staan notities in, die weer doorgestreept zijn. Hier klinken echt stemmen uit het verleden.”

Mensen schreven belangrijke informatie in hun gebedenboek, over geboorten, huwelijken en sterfgevallen, als in een soort dagboek. De boeken werden ook van generatie tot generatie doorgegeven. 

Een bijzonder object is een houten kistje, bedoeld om zo’n gebedenboek in te bewaren. Recent werd een geheim compartiment ontdekt in het kistje, wellicht om relieken, geld of juwelen in te verstoppen. 

Een van de getijdenboeken ligt opengeklapt op de laatste pagina. In de achterkaft van hout zit een uitsparing voor een middeleeuwse leesbril. Geen luxe voor de kleine lettertjes. Op een van de beroemdste schilderijen van het Groeningemuseum van Jan van Eyck zie je zo’n brilletje, tussen de vingers van kanunnik Van der Paele.

Getijden- en andere boeken waren big business in het kosmopolitische 15e-eeuwse Brugge. Van heinde en verre trok de stad vakmensen aan en boeken waren een van de belangrijkste exportproducten. De expo toont een lijst met leden van de gilde van de ‘librariërs’, van kopiisten over miniatuurschilders tot uitgevers en handelaars. 

Opvallend: nogal wat namen zijn van vrouwen. “Uit onderzoek blijkt dat zowat een vierde van de mensen in het boekenvak vrouwen waren. Dit helpt alweer om nuance te brengen in het beeld dat we doorgaans hebben van de middeleeuwen,” zegt Evelien Hauwaerts. 

De Openbare Bibliotheek van Brugge, tevens erfgoedbibliotheek, heeft zo’n 600 middeleeuwse handschriften in de kluizen liggen. Het is uitzonderlijk dat ze worden opengeslagen voor het publiek. De tentoonstelling loopt 6 maanden, maar na 3 maanden worden alle boeken verwisseld, want anders gaan letters en tekeningen onherroepelijk achteruit door de blootstelling aan het licht.