100 jaar geleden werd de SS opgericht: lijfwacht van Adolf Hitler groeide uit tot veelkoppig monster in Derde Rijk

Wie SS hoort, denkt meteen aan nazi-Duitsland en de Tweede Wereldoorlog. De SS laat zich niet zomaar vatten: de organisatie wordt opgericht als persoonlijke lijfwacht van Adolf Hitler, maar groeit uit tot een elite-eenheid die helemaal verweven raakt met de extreemrechtse Nationaal-Socialistische Arbeiderspartij (NSDAP), de Duitse militaire macht, de economie en het Derde Rijk zelf. Een veelkoppig monster, blijkt achteraf.

SS staat voor 'Schutzstaffel' of 'Beschermingsafdeling'. Het embleem van de organisatie bestaat uit de runetekens ᛋᛋ, een symbolische dubbele bliksemschicht die staat voor onverschrokkenheid en doeltreffendheid. De SS heeft niet alleen een eigen embleem, maar ook eigen uniformen en rangen.

De SS wordt op 4 april 1925 door Adolf Hitler opgericht. De paramilitaire organisatie staat aanvankelijk in voor de persoonlijke veiligheid van de Führer en moet ook de partijbijeenkomsten van de NSDAP bewaken. Nochtans bestaat er al een korps dat instaat voor de veiligheid van Hitler, maar de Sturmabteilung (SA) van Ernst Röhm is te groot geworden. Omdat Röhm niet altijd op dezelfde golflengte van Hitler zat, wordt hij stilaan beschouwd als een bedreiging.

In 1934 is de maat vol. De SA verwordt steeds meer tot een knokploeg en valt zelfs kantoren van de SS aan. Er wordt een bewijs tegen Röhm gefabriceerd als zou hij een coup tegen Hitler voorbereiden. Tijdens de Nacht van de Lange Messen worden de SA-leiders opgepakt en opgesloten. Röhm wordt doodgeschoten in zijn cel. De rangen van de SA worden uitgezuiverd en de meeste overgeblevenen sluiten zich aan bij de SS.

Als Heinrich Himmler in 1929 tot Reichführer (equivalent van generaal) benoemd wordt, breekt er een periode van bloei aan voor de SS. Hij roept de cultus van tucht en trouw in het leven en bouwt de paramilitaire eenheid uit tot het elitekorps van de nazi's en een organisatie die steeds meer functies binnen het Derde Rijk naar zich toetrekt. 

Nadat de SA is uitgeschakeld neemt de SS een aantal taken over. Zo krijgt ze het beheer over de concentratiekampen in handen en richt ze zogenoemde 'Sonderkommandos' op, die in opdracht van de nazi's allerlei opdrachten uitvoeren, zoals het uitroeien van zogenoemde 'Untermenschen' als joden of zigeuners. Als beheerder van de concentratiekampen is de SS volgens de nazi's van staatsbelang.

In samenwerking met Hitler probeert Himmler zo veel mogelijk militair opgeleide mannen bij de SS te krijgen. De Führer heeft niet erg veel vertrouwen in de Wehrmacht, want het reguliere Duitse leger wordt niet door de partij gecontroleerd. Een sterk SS-partijleger komt hem beter uit. De zogenoemde Waffen-SS telt uiteindelijk verschillende divisies en wordt beschouwd als elitekorps binnen het leger.

De Allgemeine SS is de burgerlijke afdeling van de SS en staat vooral in voor de administratie. Ze is een echte partijorganisatie, die ook door de NSDAP wordt betaald, en verspreidt de nationaalsocialistische rassendoctrine.

In de bezette gebieden, die als deel van het Derde Rijk worden beschouwd, heeft de SS veel invloed via de veiligheidspolitie. Zogenoemde 'Einsatzgruppen' - speciale eenheden - worden ingezet om alle weerstand achter de frontlinies uit te schakelen. De Einsatzgruppen viseren ook 'Untermenschen'.

De ideologie van de SS lijkt sterk op die van de nazi's. 'Blut und Boden' (bloed en bodem) vormt het centrale bestanddeel en legt een verband tussen iemands afstamming en de grond waarop hij leeft en als 'Lebensraum' gebruikt. Volgens de SS wordt een volk beter door meer raszuiverheid, en het ideaalbeeld daarvoor is het Arische ras, dat beschouwd wordt als superieur.

Raszuiverheid wordt onder meer nagestreefd in de concentratie- en vernietigingskampen, waar 'Untermenschen' zwaar werk verrichten en uiteindelijk worden vergast of geëxecuteerd. In Auschwitz bijvoorbeeld wordt medisch onderzoek gevoerd ter bevestiging van de superioriteit van het Arische ras. Er zijn ook sterilisatiecampagnes voor wie als 'ongewenst' wordt beschouwd. 

Essentieel voor een SS'er is zijn onvoorwaardelijke trouw aan Himmler en Hitler. Voor Himmler is zijn SS de voorloper van een raciaal zuivere en conservatieve gemeenschap van fysiek sterke mannen en vrouwen. Hij probeert het christendom te vervangen door een spiritualiteit op basis van oud-Duitse mythen, maar dat lukt uiteindelijk niet.

De SS blijft geen puur Duits gebeuren, want in de bezette gebieden is de Germaansche SS actief, waartoe onder meer de Algemeene-SS Vlaanderen behoort. Het doel hier blijft hetzelfde: het verspreiden van de nazistische rassentheorie en het antisemitisme en het ondersteunen van veiligheidsdiensten als de Gestapo.

Via de Algemeene-SS Vlaanderen proberen de Duitsers hier hun invloed te vergroten - wat geen groot succes is - maar in Nederland raakt de Nederlandsche SS betrokken bij de Jodenvervolging.

Zowat overal waar ze actief is, maakt de SS zich schuldig aan oorlogsmisdaden en misdaden tegen de menselijkheid. SS'ers zijn betrokken bij tal van bloedbaden, zoals dat in Malmédy in 1944 (84 Amerikaanse krijgsgevangenen vermoord) en dat in Oradour-sur-Glane (642 burgers vermoord). In Oost-Europa zijn er veel meer slachtpartijen omdat de bevolking daar als 'Untermenschen' wordt beschouwd, maar de bloedbaden zijn minder goed gedocumenteerd. 

Daarnaast is de SS mee verantwoordelijk voor de Holocaust, waarbij zo'n 6 miljoen Joden zijn vermoord, en voor de moord op nog eens 5 miljoen anderen (onder meer Roma, Slaven, homoseksuelen, gehandicapten en politieke gevangenen).

Na de Tweede Wereldoorlog wordt de SS ontbonden. Een aantal topfiguren staat terecht, maar Heinrich Himmler wordt opgepakt en pleegt zelfmoord door een cyanidecapsule door te bijten. Een aantal SS-officieren weet te ontkomen naar het Midden-Oosten en vooral naar Zuid-Amerika. In 1960 slagen de Israëlische veiligheidsdiensten erin Adolf Eichmann te ontvoeren. Een jaar later wordt hij ter dood veroordeeld voor zijn aandeel in de Holocaust.