"Griezelige tijden": meteoroloog Tom moest vertrekken bij 'KMI van VS' en waarschuwt voor wereldwijde gevolgen van ontslaggolf

"Er is een angstklimaat neergedaald over de wetenschappelijke gemeenschap." Dat schreven 1.900 vooraanstaande Amerikaanse wetenschappers deze week in een open brief . Ze beschuldigen de regering-Trump ervan aan censuur te doen en de wetenschappelijke onafhankelijkheid te "vernietigen".

"Met decreten en financiële dreigementen manipuleert de regering de publicatie en financiering van studies, hoe de resultaten gerapporteerd worden, en tot welke onderzoeksresultaten het publiek toegang heeft", schrijven ze. "De regering blokkeert onderzoek naar onderwerpen waar ze bezwaar tegen heeft, zoals de klimaatverandering."

De ondertekenaars beschrijven hoe wetenschappers uit angst voor hun job hun naam verwijderen uit publicaties, hun onderzoek in de steek laten en wetenschappelijk correcte termen zoals "klimaatverandering" uit hun papers schrappen.

Ook het NOAA, het Amerikaans Agentschap voor Meteorologie en Oceanografie, is zwaar getroffen. Dat agentschap monitort de atmosfeer en de oceaan met weerballonnen, boeien en satellieten. Zo kan het veranderingen in het klimaat, het weer, de oceaan en de kustgebieden begrijpen en voorspellen. Het Belgische KMI op steroïden, zeg maar.

Dat wetenschappelijk onderzoek heeft heel wat belangrijke praktische toepassingen. Zo is de kans groot dat de weerapp op jouw smartphone gebruik maakt van data van het NOAA.

Maar NOAA-gegevens worden ook gebruikt om de veiligheid te garanderen in een hele resem van situaties. Het gaat bijvoorbeeld om evacuatieplannen bij orkaanweer, om aanvaringen tussen schepen en walvissen te vermijden of om lawinegevaar te monitoren. Daarnaast zijn de data van het NOAA essentieel voor klimaatonderzoek over de hele wereld.

Het agentschap, waar jaarlijks zo'n 6 miljard dollar aan Amerikaans overheidsgeld naartoe gaat, gaat nu echter zelf door een zware storm.

Op 27 februari werden ruim 800 werknemers ontslagen, veelal nieuw personeel dat nog in een proefperiode zat. Een maand eerder waren al zo'n 500 werknemers ingegaan op het aanbod van de regering-Trump om hun ontslag in te dienen in ruil voor een ontslagvergoeding.

In totaal zijn zo al 1.300 werknemers weg bij het NOAA, dat eind 2024 nog 13.000 werknemers telde. En het einde is nog niet in zicht. Volgens de krant The New York Times komt er een nieuwe golf van 1.000 ontslagen aan.

Een van de werknemers die op 27 februari werden ontslagen, is de meteoroloog Tom Di Liberto. Hij was woordvoerder en persmedewerker voor NOAA en schreef onder andere voor de klimaatwebsite Climate.gov. Op de laatste VN-klimaatconferentie hield hij het Amerikaanse paviljoen draaiende op vraag van het ministerie van Binnenlandse Zaken.

Op die namiddag van 27 februari liep bij Di Liberto een mail binnen, vertelt hij in een videogesprek met VRT NWS. "Zo'n 650 andere werknemers op proef kregen hetzelfde bericht. De mail klonk zeer generisch."

"Het kwam erop neer dat mijn prestaties geëvalueerd konden worden aangezien ik nog op proef was, en dat mijn vaardigheden niet meer overeenkwamen met de noden van het agentschap. Tegen 17 uur diezelfde dag zou ik geen werknemer meer zijn van het NOAA."

"Een rechter heeft het NOAA en het ministerie van Economie intussen verplicht om de werknemers op proef opnieuw aan te nemen. Maar we werden meteen op administratief verlof gezet. We worden nu betaald om niet te werken." 

Net zoals de 1.900 ondertekenaars van de open brief vindt Di Liberto het "zeer griezelige tijden". "Iedereen die werkt rond klimaat, vreest voor z'n job. Het idee dat je ontslagen kan worden omdat je alleen maar vertelt wat wetenschappelijk bewezen is... Dat is moeilijk."

Zelf vindt hij niet dat het NOAA onredelijk veel personeel telde. Integendeel. "Het agentschap was al onderbemand. Het bokste eigenlijk al ver boven zijn gewicht, met alle klimaatmodellen, alle weermodellen en het hele observatienetwerk dat het onderhoudt."

Het NOAA had gevraagd om zijn werkingsbudgetten voor 2025 met 3 procent te verhogen, maar in de plaats wordt dus duchtig gesnoeid.

Volgens het Witte Huis werd "een uitgebreid proces uitgevoerd om te verzekeren dat de kritieke functies van NOAA's verantwoordelijkheden niet in het gedrang komen." Maar volgens Di Liberto zullen de ontslagen wel degelijk een grote invloed hebben. Schrap je in het personeel, dan schrap je immers in de informatie die het NOAA verzamelt.

Minder personeel betekent bijvoorbeeld minder onderhoud voor de cruciale monitoringsboeien in de oceaan, waar apparatuur gemakkelijk stuk gaat. Nieuwe weersatellieten moeten dan weer tijdig gepland worden, want er gaan al snel jaren overheen voor ze gelanceerd kunnen worden. Door het gebrek aan fondsen komt die volgende generatie dus in het gedrang. 

In beide gevallen dreigt dus een gat in de tabellen met wetenschappelijke data die het NOAA bijhoudt. "Dat is het ergste dat kan gebeuren", waarschuwt Di Liberto. "Die gegevens krijg je nooit terug. Alle weermodellen zouden onmiddellijk minder goed werken. Dat zou verschrikkelijk zijn, want de hele wereld rekent daarop."

Di Liberto overdrijft niet. Neem de gevolgen van het weerfenomeen El Niño. Dat is de hitteturbo die temperaturen wereldwijd de hoogte in joeg en onvoorspelbaar weer veroorzaakte.

Hoe zo'n El Niño zich ontwikkelt, weten we dankzij de 4.200 monitoringsboeien die sinds 1999 wereldwijd op zee dobberen in het kader van het Argo-programma. Ze verzamelen elk jaar zo'n 100.000 metingen. Het NOAA beheert de helft van al die boeien. 

"70 procent van het aardoppervlak is oceaan", schetst de Belgische topklimatoloog Jean-Pascal Van Ypersele (UCL). "Voor goede weervoorspellingen en klimaatonderzoek is het belangrijk goede waarnemingen te hebben, bijvoorbeeld van de temperatuur van het zeewater. De boeien van het Argo-programma zijn essentieel voor deze directe metingen, ze complementeren de satellietdata."

"De impact van de ontslagen zal niet alleen merkbaar zijn in metingen, maar ook in het onderzoek van het NOAA. De VS is een koploper op het vlak van meteorologie en oceanologie, het is belangrijk voor de internationale gemeenschap. Het zou erg zijn als we deze grote, maar ook kwaliteitsorganisatie zouden verliezen."

Dat beaamt Hans Bruyninckx, voormalig directeur van het Europees Milieuagentschap en expert in internationaal milieubeleid. "Voor onderzoek, zeker op dit gebied, heb je consistente data nodig en nauwe wetenschappelijke afstemming."

Bruyninckx verwijst naar het Europese Copernicus-programma, "het meest performante satellietprogramma". "Het is essentieel dat het NOAA en Copernicus samenwerken, omdat de data en de kennis elkaar vaak aanvullen." 

"Door de ontslagen zal minder wetenschappelijke analyse op basis van de metingen gedaan worden en daar zullen we op termijn een grote impact van merken. We zullen die vooral voelen bij klimaatmodellering en voor het voorspellen van extreem weer."

Dat Trump de klimaatwetenschap met de botte bijl te lijf zou gaan, stond in de sterren geschreven.

Nog voor hij opnieuw herverkozen werd, kreeg het NOAA al een weinig benijdenswaardige vermelding in 'Project 2025'. Dat zijn de controversiële plannen van de conservatieve denktank Heritage Foundation voor de (toen nog onbesliste) tweede ambtstermijn van Trump. Hij nam er wel afstand van, maar veel van de ideeën in het plan lijken nu toch door te sijpelen in het beleid van de president.

In 'Project 2025' wordt het NOAA omschreven als "een kolossale onderneming" en "een van de belangrijkste motoren van de klimaatalarmisme-industrie", die "schadelijk is voor de toekomstige welvaart van de VS".

Als het aan de Heritage Foundation ligt, blijft enkel de tak behouden die zich bezighoudt met weersvoorspellingen. Die moet dan wel geprivatiseerd worden.

Nonsens, zo oordeelt de klimaatwetenschapper Ralph Keeling (Scripps Institution of Oceanography, Californië) in de Nederlandse krant NRC. "Al die bedrijven maken gebruik van de data die het NOAA vanuit zijn publieke taak verzamelt. Waar haal je die data vandaan als dat niet meer gebeurt?"

Bruyninckx ziet evenmin veel heil in privatisering. "Het is een basisprincipe van de Europese Unie dat wetenschappelijke investeringen de samenleving ten goede moeten komen. De data van het Copernicus-programma zijn dan ook gratis voor wetenschappers en burgers. De politieke bedoeling achter deze maatregelen is de maatschappelijke functies van data en kennis ondermijnen."

"Die vermarkting, die we al zien met de satellieten van Elon Musk, is een deel van een veel grotere aanval op de wetenschap in de Verenigde Staten."

Bovendien heerst in het huidige Amerikaanse beleid "bijna een irrationele afkeer van alles wat Europa is", zegt Bruyninckx.

Volgens Trump en zijn aanhangers moet Europa eindelijk zijn deel van de kosten voor z'n rekening nemen. Denk aan de gelekte groepschat over de Amerikaanse aanvalsplannen in Jemen. Daarin betreurde vicepresident JD Vance dat Europa meer voordeel zou hebben bij de aanval dan de Verenigde Staten. "Ik haat het om de Europeanen weer uit de nood te helpen", schreef hij.

Dat geldt niet alleen voor internationale veiligheid, maar dus ook voor de wetenschap. Alleen kan geen enkel land zomaar het Amerikaanse gat dicht rijden, waarschuwt ex-NOAA-medewerker Di Liberto.

"De Verenigde Staten zijn met grote voorsprong de grootste financier van wetenschappelijk onderzoek, en al zeker klimaatonderzoek. Het is niet echt redelijk om te verwachten dat anderen dat gat zullen vullen, laat staan in een vingerknip. Zelfs al investeer je nu stevig, dan nog zal het een tijd moeten rijpen. Wetenschappelijk onderzoek moet je tientallen jaren lang opbouwen."

Tot daar het grote plaatje. Maar wat met Di Liberto's eigen toekomst? Die is momenteel erg onduidelijk.

"Als kind al hield ik van het weer", herinnert hij zich. "Ik was gek van wolken. Op mijn 8e wist ik dat ik voor het NOAA wilde werken."

Aan die carrière is nu dus een einde gekomen. "Nu wil ik mijn loopbaan gewoon wijden aan de klimaatverandering. Ik wil mensen er bewust van maken, erover praten en het proberen op te lossen. Dus ben ik nu op zoek naar zo'n job."