Meer autonomie of onafhankelijkheid? Denemarken en Groenland herbekijken relatie na Amerikaanse dreiging

"Jens, ik wil dat je weet dat ik blij ben hier te zijn. Ik hoop deze kwestie samen te kunnen oplossen." - "Deze 'kwestie' begon 300 jaar geleden, toen Hans Egede ons koloniseerde. En dat wil je in een uur afhandelen?"

Het zou een fragment kunnen zijn uit het gesprek dat de Deense premier Mette Frederiksen vandaag heeft met de Groenlandse premier Jens-Frederik Nielsen. In werkelijkheid is het een scène uit de succesvolle Deense politieke serie 'Borgen'. Om maar te zeggen: op de relatie tussen Denemarken en Groenland zit zoveel spanning dat ze voldoende stof oplevert voor tv-makers.

De 300 jaar oude kwestie waarover de fictieve Groenlandse premier het in de tv-serie heeft, verwijst naar de kolonisatie van het eiland door Denemarken. In 1721 richt de Deens-Noorse missionaris Hans Egede een missiepost en handelsmaatschappij op in de buurt van wat nu Nuuk is, de hoofdstad van Groenland.

Op het eiland wonen op dat moment verschillende Inuit-culturen, die tussen pakweg 2500 voor en 1100 na Christus vanuit Canada de bevroren zeestraat hebben overgestoken. Kort na de komst van Hans Egede wordt het eiland officieel een kolonie van Denemarken (toen nog het koninkrijk Denemarken-Noorwegen, waar ook IJsland een deel van is).

De kolonie levert Denemarken heel wat inkomsten op. In 1776 heeft de Deense regering de volledige controle over de handel met het eiland, buitenlandse mogendheden zijn niet welkom op de Groenlandse kusten. Een monopolie dat pas begin jaren 1950 wordt opgeheven.

Begin jaren 50 heft Denemarken ook de koloniale status van Groenland op, na meer dan 200 jaar. Onder druk van de Verenigde Naties, in een periode van wereldwijde dekolonisatie, krijgt het eiland in 1953 de status van provincie. Groenlanders worden Deense staatsburgers en krijgen vertegenwoordiging in het Deense parlement. De Deense regering zet zich ook in om de lokale economie, het transportsysteem en het onderwijs te verbeteren. Maar de ongelijkheid blijft enorm groot.

Vandaag is Groenland een semi-autonoom gebied binnen het Koninkrijk Denemarken. Die bestuursvorm vindt zijn oorsprong in 2 volksraadplegingen. In 1979 krijgt Groenland na een eerste referendum een eigen regering en parlement. In 2008 kiezen de Groenlanders voor nog meer zelfbestuur. Sinds 2009 is het eiland grotendeels bevoegd voor binnenlandse zaken, justitie, politie en economie (met onder meer de mijnbouw en natuurlijke rijkdommen).

Maar economisch blijft het eiland sterk afhankelijk van de Deense regering in Kopenhagen. Groenland ontvangt jaarlijks zo'n 500 miljoen euro Deense subsidies, ongeveer de helft van de overheidsuitgaven van het eiland.

De Deense regering blijft ook bevoegd voor buitenlandse zaken, defensie en monetaire zaken. Groenland gebruikt de Deense kroon nog altijd als munteenheid. Daarnaast blijft de Deense invloed op de sociale welvaart op het eiland groot, net als op de handel en scheepvaart.

Anders dan Denemarken behoort Groenland niet tot de Europese Unie, maar het werkt er wel mee samen én krijgt ook Europees geld. Dat is niet altijd zo geweest. In 1973, wanneer Denemarken toetreedt tot de (toenmalige) Europese Gemeenschap, wordt ook Groenland een deel van de 'Europese familie'. Maar in 1985, enkele jaren na het eerste referendum, stapt Groenland eruit. Sindsdien is het verbonden met de EU als een 'Overzees Land en Grondgebied'. 

Vandaag leeft op Groenland een sterke wil naar volledige onafhankelijkheid van Denemarken, zowel bij de bevolking als bij de politiek. De reden daarvoor is niet ver te zoeken. De Denen hebben zich de voorbije 3 eeuwen - om het zacht uit te drukken - niet zo voorbeeldig gedragen. "Veel Groenlanders zouden de relatie tussen Groenland en Denemarken omschrijven als een met veel mishandeling en verwaarlozing", schrijft het Amerikaanse magazine The New Yorker . 

Al in de vroege 18e eeuw voelen de Groenlanders de gevolgen van de Deense kolonisatie, als een bevoorradingsschip voor de missiepost van Egede een pokkenepidemie naar het eiland brengt, die naar verluidt aan ongeveer de helft van de toenmalige bevolking het leven heeft gekost.

Maar het zijn vooral de schandalen in de 20e eeuw die bij veel Groenlanders nog vers in het geheugen liggen. In de jaren 50 worden Inuit-kinderen bij hun families weggehaald en gedwongen naar Denemarken gebracht voor "heropvoeding". Pas in 2020 komen er Deense excuses, wanneer nog maar weinig van de betrokken kinderen in leven zijn. Nog in de jaren 50 moet een Inuit-gemeenschap van meer dan 100 mensen wijken voor de bouw van een Amerikaanse luchtmachtbasis in het noordwesten van het eiland.

In de jaren 60 en 70 brengen Deense artsen bij duizenden Inuit-meisjes en -vrouwen, vaak zonder hun toestemming, spiraaltjes in, om zo het geboortecijfer op het eiland onder controle te houden. In de jaren 80 zou de praktijk zijn opgedoekt, maar ook daarna duiken nog gevallen op. Múte Inequnaaluk Bourup Egede, tot voor kort premier, noemt de praktijk een "daad van genocide". Later dit jaar wordt een eindrapport over de zaak verwacht.

Ook in Denemarken worden de rechten van Groenlanders geschonden. Een test om de competentie van ouders te controleren, blijkt vooral nadelig te zijn voor mensen van Groenlandse afkomst. Meer Groenlandse kinderen dan Deense kinderen worden bij hun familie weggehaald. Groenlandse families klagen over discriminatie. Intussen is beslist om de test te schrappen.

Als gevolg van die vaak neerbuigende Deense houding sluimert de wil naar meer autonomie of zelfs volledige onafhankelijkheid al decennia op het eiland. Begin jaren 2000 beginnen partijen die voor meer autonomie pleiten, verkiezingen te winnen. Gek genoeg wakkert de Amerikaanse claim op het eiland die gevoelens nu nog aan. "Wij willen geen Amerikanen zijn, noch Denen. Wij zijn Groenlanders", verwoordt de voormalige premier Egede het.

Intussen willen de meeste partijen op het eiland onafhankelijkheid. Maar over de weg ernaar toe en de timing verschillen ze van mening. Want Groenland staat voor enorme economische uitdagingen en het is maar de vraag of het eiland economisch onafhankelijk kan zijn.

Groenland heeft een heel kleine bevolking met een hoge werkloosheid, er zijn weinig wegen en de economie is sterk afhankelijk van de uitvoer van vis en garnalen. Zelfs met subsidies uit Denemarken is het huidige economische model onhoudbaar. Veel Groenlanders verlaten het eiland om elders werk te zoeken. Groenland kampt ook met sociale problemen: seksueel misbruik en overmatig alcoholgebruik komen er vaak voor en het aantal zelfdodingen onder jonge mensen (vooral jonge mannen) is er erg hoog. 

Het is duidelijk dat Groenland zijn economie zal moeten diversifiëren en nieuwe inkomstenbronnen zal moeten zoeken, om economisch onafhankelijk te kunnen zijn. De uitbouw van de mijnbouwindustrie en het toerisme liggen daarbij voor de hand. Maar die kunnen ook negatieve gevolgen hebben voor het milieu.

Sinds vrijdag heeft Groenland een nieuwe regering, na de parlementsverkiezingen van 11 maart. Die zijn gewonnen door oppositiepartij Demokraatit. De partij wil een voorzichtige koers varen: onafhankelijkheid is het einddoel, maar moet grondig worden voorbereid. Dat premier Jens-Frederik Nielsen met meer partijen dan noodzakelijk een soort regering van nationale eenheid heeft gevormd, is geen mis te verstaan signaal aan zowel de Amerikaanse president Trump als aan de Deense regering dat de Groenlanders zelf hun toekomst willen bepalen.

Die (nabije of verdere) toekomst is vandaag dus onderwerp van gesprek tijdens het bezoek van de Deense premier Frederiksen. Het internetmagazine Modern Diplomacy lijst alvast een aantal denkpistes op, gaande van meer autonomie (bijvoorbeeld meer bevoegdheden omtrent het buitenlandse beleid), tot een vorm van gedeelde soevereiniteit (met bijvoorbeeld Denemarken of de Verenigde Staten) en volledige onafhankelijkheid.

Wat dat laatste betreft, heeft Groenland trouwens het recht om gelijk wanneer een volksraadpleging te houden. Maar de uiteindelijke beslissing moet daarna wel worden goedgekeurd door het Deense parlement.

Of Groenland op termijn onafhankelijk zal worden, is moeilijk te zeggen. Wel duidelijk is dat de Amerikaanse druk kansen creëert voor de Groenlanders: de Deense ogen lijken plots geopend. De Deense regering kondigde aan dat ze nu zelf meer zal investeren in de defensie van het eiland. En Groenland krijgt ineens ook meer te zeggen bij de aanstelling van de Deense Arctische ambassadeur.

"Oplossingen voor meerdere langlopende Groenlandse grieven zijn plotseling op wonderbaarlijke wijze gevonden", stelt The New Yorker vast. Dit zou wel eens het moment kunnen zijn voor nog meer Deense politieke toegevingen en, wie weet, een rechtzetting van historische fouten. "De Denen én de Groenlanders zien dat het hoog tijd is voor rekenschap en excuses," schrijft het Nederlandse magazine De Groene Amsterdammer , "al wordt de rekening schromelijk laat betaald."