Waarom China al een culturele grootmacht is, maar wij het niet willen zien

De Chinese animatiefilm 'Ne Zha 2' brak recent alle records in eigen land. De film is intussen de meest succesvolle niet-Engelstalige productie ooit, goed voor honderden miljoenen euro's aan inkomsten. Ook een ander Chinees exportproduct verspreidt zich razendsnel onder jongeren, ook bij ons: 'Black myth: wukong', een videospel dat zich baseert op de klassieke Chinese roman 'Journey to the west'. In de architectuurwereld ging de prestigieuze Pritzker Prize onlangs naar de architect Liu Jiakun, een naam die in China al lang gevestigd is, maar in Europa nauwelijks weerklank vindt.

Voorbeelden van hoe China steeds vaker cultuurproducten produceert van wereldniveau. En toch blijven ze bij ons in Europa vaak onder de radar. Terwijl K-pop uit Zuid-Korea en manga uit Japan al jaren de Europese markt veroveren, doet Chinese cultuur dat veel minder. Het verschil is opvallend, en het zegt minstens zoveel over ons als over China.

Tijdens een live-opname van de VRT-podcast (op de slotdag van het Made in China-festival in Gent) onderzoeken 4 kenners hoe dit komt: de Nederlandse architect Martijn de Geus, die werkt aan de prestigieuze Tsinghua universiteit in Peking, antropologe Ching Lin Pang, UGent-professor sinologie Mieke Matthyssen en architect Frederiek Ampe. Hun oordeel is unaniem: de creatieve kracht in China is reëel en veelzijdig, maar onze blik is selectief.

Volgens De Geus is het probleem niet dat Chinese makers niets te bieden hebben, maar dat wij niet in staat zijn om die cultuur te ontvangen. "Onze maatschappij is heel erg gefocust op het Westen," zegt hij. "Alles wat de Amerikaan zegt, wordt hier nieuws. Alles wat uit China komt, lezen we als dreiging of propaganda."

Die westerse bril belemmert volgens Pang ook de appreciatie van hoe creativiteit er in China uitziet. Kunst hoeft daar niet noodzakelijk openlijk kritisch te zijn. Ironie, symboliek en subtiele omwegen zijn er minstens even expressief. "We moeten weg van het wij-zij-denken," stelt ze. "De Chinezen zijn global, net als wij."

Die creativiteit manifesteert zich soms op onverwachte manieren, ondanks de censuur die er in China heerst. Matthyssen verwijst naar een controversieel project waarbij Chinese heavy metalbands langsheen vervuilde steden in China tourden. De optredens waren georganiseerd via codetaal en sociale media. De boodschap was duidelijk: milieuvervuiling aanpakken, zonder expliciet politiek te zijn.

Zelfs binnen de limieten van wat politiek toelaatbaar is, blijkt er dus vandaag meer mogelijk in China dan we denken. "Onderwerpen die lang taboe waren, zoals huiselijk geweld of seksuele educatie, worden nu open besproken," zegt De Geus. "Dat maatschappelijk debat bestaat en wordt breder."

Volgens Ampe wordt het voor Europeanen moeilijker om dat te vatten. Hij merkt op hoe er bij ons nog steeds op neergekeken wordt als je te veel met China bezig bent. "Als je liefde voor China wil uiten, moet je je bijna verantwoorden," merkt hij op. "Dat gevoel heb je bij andere landen veel minder."

Censuur is één ding, maar aan de andere kant is voelbaar hoe de Chinese overheid zoveel mogelijk cultuur wil laten passen in de nationalistische en patriottische agenda van president Xi Jinping. Dat gebeurt al sinds 2013. Denk maar aan films zoals 'Wolf warrior' van een aantal jaar geleden. Die film was ontzettend populair in China en ging over een Chinese held die in Afrika een aantal landgenoten moet gaan redden. Niet echt verteerbaar voor een westers publiek.

Xi Jinping heeft herhaaldelijk benadrukt dat kunstenaars, schrijvers, filmmakers en andere cultuurmakers “het volk moeten dienen” en “de juiste waarden” moeten verspreiden. Sinds het 19e Partijcongres in 2017 zijn deze richtlijnen verankerd in beleidsdocumenten. Creatieve sectoren krijgen meer staatssteun, maar ook meer controle.

Toch betekent dat volgens Martijn de Geus niet dat kritische of experimentele kunst onmogelijk is in China. "Het is met die 'Wolf warrior' zoals K3 in België. Natúúrlijk is er veel meer dan K3 in dit land, zoals er veel meer is dan 'Wolf warrior' in China. Dat dekt lang de lading niet."

China probeert intussen wel via cultuur zijn 'soft power' wereldwijd uit te breiden. Denk maar aan de oprichting van de beruchte Confuciusinstituten, de verspreiding van Chinese kranten in het Engels of tv-kanalen zoals CGTN. Maar in het Westen worden die initiatieven vaak met achterdocht bekeken.

Volgens Pang werkt die aanpak elders wél. In Afrika bijvoorbeeld, waar China zich al jaren op focust. "Daar is China echt hot," zegt ze. "Daar is het Chinese ontwikkelingsmodel een inspiratie voor Afrikanen. Ook dat is soft power."

In het Westen lijkt het Chinese charmeoffensief alsnog minder effect te hebben. Toch ziet Ampe een kentering door de recente geopolitieke veranderingen die versneld zijn met de tweede ambtstermijn van de Amerikaanse president Trump. "Zet Xi, Trump en Poetin naast elkaar, en je weet wie de meest rationele partner is," stelt hij droog. In een wereldorde waar Amerika zich onder Trump meer terugplooit, ontstaat er ruimte. China zou die kunnen invullen, ook cultureel.

Wat houdt ons dan nog tegen? Volgens De Geus is het vooral een gebrek aan vertrouwen in onszelf. "Wie zeker is van zijn identiteit, staat open voor andere perspectieven. Chinezen zijn veel zelfzekerder dan we denken. Daarom bedreigt westerse kunst hen niet. Bij ons ligt dat toch moeilijker."

Frederiek Ampe herinnert zich bij een recent bezoek in China dat hij in klaslokalen portretten zag hangen van zowel de Chinese filosoof Confucius als van Mozart, van Laozi én van Kant. In Europese scholen gebeurt dat niet. Hier zien we alles te vaak vanuit ons eigen wereldbeeld. "Wij hebben oogkleppen op," zegt Ampe. "Zij niet."

Meer weten? Beluister de volledige aflevering van China Voorbij de Muur: Censuur of Cultuur? Kunnen kunstenaars nog creatief zijn in China?