De Amerikaanse vicepresident JD Vance en zijn echtgenote Usha bezoeken vandaag de Amerikaanse ruimtebasis Pituffik op Groenland. Het is opnieuw een duidelijk signaal van de VS dat het Groenland op de een of andere manier wil controleren, overnemen of inlijven. De Amerikanen hebben daar twee strategische redenen voor: de ligging van Groenland en de grondstoffenvoorraden. Het bezoek valt uitgerekend op de dag waarop er een nieuwe Groenlandse regering zou worden voorgesteld.
Wat hebben de Amerikaanse vicepresident JD Vance en zijn vrouw Usha te zoeken in Groenland?
Gepubliceerd:
President Trump zei het woensdag zelf nog: "Ik denk dat we zo ver zullen gaan als we moeten gaan. We hebben Groenland nodig en voor de wereld is het nodig dat wij Groenland hebben, Denemarken incluis."
Trump herhaalt dat nu geregeld. Zijn zoon Donald Jr. bracht begin januari al, nog voor de eedaflegging van zijn vader, een blitzbezoek aan het Deense eiland. De president vermeldde het in zijn toespraak voor het Congres op 4 maart en tijdens het bezoek van NAVO-baas Mark Rutte aan het Witte Huis.
Het idee om Groenland "te hebben", laat hem niet los. Met elke nieuwe uitspraak voert hij de druk op Denemarken op. Het bezoek van de vicepresident is het voorlopige hoogtepunt in die campagne. Al werden de plannen daarvoor nog drastisch bijgesteld.
Waarom is het plan voor het bezoek veranderd?
Aanvankelijk was voorzien dat second lady Usha Vance op donderdag zonder haar echtgenoot op bezoek zou gaan in Groenland. Ze zou er een wedstrijd met sledehonden bijwonen en "de cultuur en eenheid van Groenland vieren". Nationaal veiligheidsadviseur Mike Waltz zou haar vergezellen.
Zowel vanuit Denemarken als vanuit de Groenlandse regering kwamen er negatieve reacties op die aankondiging. De (ontslagnemende) Groenlandse premier Mute Egede noemde het plan "bijzonder agressief". Vooral de komst van de veiligheidsadviseur verontrustte hem. De boodschap was duidelijk: Usha Vance had zichzelf uitgenodigd en kreeg te verstaan dat haar bezoek ongewenst was.
Dat laatste kreeg zelfs een letterlijke betekenis toen een Deense verslaggever melding maakte van een hoogst aparte démarche. Blijkbaar waren Amerikaanse vertegenwoordigers in de hoofdstad van Groenland van deur tot deur gegaan om de bewoners te vragen of ze Usha Vance even zouden willen verwelkomen. Niet één Groenlander zou daarop ja hebben gezegd.
Om Usha een koude ontvangst te besparen en de diplomatieke spanningen niet verder op de spits te drijven, werd het plan voor het bezoek aangepast. Usha Vance zou nu, samen met de vicepresident, op veiliger terrein blijven. Ze gaan nu de Amerikaanse ruimtebasis Pituffik bezoeken.
Waarom hebben de Amerikanen een ruimtebasis op Groenland?
Wat nu de Pituffik Space Base is, was tot in 2020 de Thule Air Base. Een luchtmachtbasis die de Amerikanen in het begin van de jaren 1950 begonnen uit te bouwen in het hoge noordwesten van Groenland. Dat was kort na de oprichting van de NAVO, waarvan ook Denemarken lid was geworden, en in de vroege Koude Oorlogsjaren.
Vanwege de nabijheid van de Sovjet-Unie wilden de Amerikanen een voet aan de grond op het eiland. Thule kon de uitvalsbasis zijn voor eigen strategische bommenwerpers of voor vliegtuigen die vijandelijke bommenwerpers konden onderscheppen. Later verschoof de focus naar de verdediging tegen ballistische raketten: Groenland had de juiste ligging om Russische raketten te traceren die boven het noordpoolgebied konden worden gelanceerd. Er staan geavanceerde radar- en waarschuwingssystemen, die nu niet langer bij de luchtmacht horen maar onder het Space Command van de VS vallen.
De kans dat Vance en zijn vrouw veel Groenlanders zullen ontmoeten op de Pituffik-basis is klein, tenzij de Amerikanen er toch in geslaagd zijn om lokale mensen op te trommelen. In feite bezoeken ze een stukje Amerika op Groenlandse bodem.
Wie bestuurt Groenland nu?
Al vanaf 2500 v.C. zouden er nederzettingen zijn geweest van vroege Inuit-culturen (de Inuit is de naam voor de oorspronkelijke bewoners van Canada en Groenland). En nog voor het jaar 1000 streken er ook de eerste Scandinavische settlers neer. Toch was het pas in de vroege 18e eeuw dat de Denen de soevereiniteit over het verre eiland opeisten. Sindsdien valt Groenland onder de Deense kroon en de Deense regering in Kopenhagen.
Met twee referenda (eerst in 1979 en daarna in 2008) kozen de inwoners van Groenland voor zelfbestuur. Er kwam een eigen parlement en een eigen lokale regering. Die kreeg de bevoegdheden binnenlands bestuur, justitie, politie en economie (met de grondstoffen). Buitenlands beleid en defensie bleven de verantwoordelijkheid van Denemarken. En opmerkelijk, Groenland behoort ook niet tot de Europese Unie.
De gedachte dat zelfbestuur ook kan evolueren naar volledige onafhankelijkheid - los van Kopenhagen - sluimert in Groenland al decennia. De signalen van president Trump, die het eiland bij de VS wil aanhechten, zetten die discussie opnieuw op scherp. Weinig Groenlanders zijn gewonnen voor de Amerikaanse plannen, maar of het in die context dan beter of juist onveiliger is om zich los te scheuren van Denemarken, dat is een andere vraag.
Het thema overheerste de parlementsverkiezingen van 11 maart. De oppositiepartij Demokraten, die inzake onafhankelijkheid een eerder voorzichtige koers wil varen, won die stembusslag. Hun leider Jens Frederik Nielsen is intussen klaar met de vorming van een vierpartijencoalitie. Die nieuwe regering zou, volgens lokale media, net vandaag worden voorgesteld - en op die manier wellicht wat aandacht wegkapen van de vicepresident.
Wat valt er te rapen in Groenland?
Groenland is een paradijs voor geologen. Er liggen grote reserves aan grondstoffen, van de klassiekers zink en lood tot lithium, titanium of grafiet. Bovendien vind je er ook de gegeerde groep van zeldzame aardmetalen zoals neodymium of terbium. Het lijkt erop dat alle denkbare gesteenten en mineralen in de Groenlandse bodem zitten. "We need those rare earths", zegt Trump geregeld. Een aantal van die mineralen worden gebruikt in de defensie-industrie of in groene technologieën als batterijen of windmolens.
Tot zover het goede nieuws. Want ondanks de rijke beschikbaarheid van grondstoffen zijn er momenteel slechts twee commerciële mijnen operationeel op Groenland. Een IJslands bedrijf runt sinds kort een goudmijn op de zuidpunt van het eiland. En in de White Mountain-mijn, aan de westkust, wordt het gesteente anorthosiet ontgonnen. Dat vindt toepassingen in de auto-industrie, windturbines of verfproductie.
De reden waarom er zo weinig mijnen actief zijn, is de uitdagende logistiek. Er zijn haast geen wegen op Groenland en slechts hier en daar vind je bewoonde nederzettingen. Enkel de kusten zijn bewoonbaar, de rest is één grote ijskap. Ook al schuilen er vermoedelijk nog veel meer mineralen onder dat ijs, de moeilijkheidsgraad van de ontginning en het transport schrikken investeerders af.
Soms botsen plannen voor nieuwe mijnen ook op verzet van de lokale bevolking. Het bedrijf Energy Transition Minerals (vroeger Greenland Minerals) verwierf een licentie voor een mijn nabij Narsaq, waar zeldzame aardmetalen zouden worden bovengespit. Alleen zitten die daar vermengd met uranium, en uit angst voor verhoogde radioactiviteit wilden de bewoners er niet van weten. De regering volgde de bevolking en verbood meteen ook alle uraniummijnen. Het bedrijf diende een torenhoge schadeclaim in, en die procedure loopt nog. De Groenlandse grondstoffen ontginnen is dus makkelijker gezegd dan gedaan.
Waarom ligt Groenland zo strategisch?
De tweede belangrijke reden waarom de VS Groenland wil inlijven, is de ligging van het enorme eiland.
Als we de wereldbol bekijken zoals we dat gewoonlijk doen, dan ligt Groenland daar ergens ver van boven in de Atlantische Oceaan, tussen Europa en Amerika. Maar als we de wereldbol kantelen, met het Noordpoolgebied recht in ons blikveld, dan zie je dat Groenland heel centraal komt te liggen. Een enorm eiland pal tussen Rusland en Noord-Amerika. Zeker als je weet dat de klimaatverandering steeds meer ijs doet smelten in het Noordpoolgebied. Dat geeft schepen de kans om tijdens de zomer andere routes te nemen van de Atlantische naar de Stille Oceaan – of omgekeerd.
Je hebt de noordoostelijke route, die langs Noorwegen en de noordkust van Rusland voert. En je hebt de noordwestelijke route, die ten westen van Groenland en dan boven Canada loopt.
Bekijk: waarom Groenland zo strategisch gelegen is
Een schip dat vanuit Shanghai naar New York wil, vaart nu meestal de Stille Oceaan over en reist dan verder via het Panamakanaal. Via de noordwestelijke route kan dat vierduizend kilometer korter. Een schip dat vanuit Shanghai naar Antwerpen wil, moet door het Suezkanaal, of zelfs helemaal onder Afrika door. Dat zou veel sneller gaan via de noordoostelijke route.
Maar vooral voor die noordwestelijke route zou Groenland belangrijk zijn - als mogelijk logistiek steunpunt OF om die vaarroute te bewaken en controleren. Voor commerciële, maar ook voor militaire schepen.
Wat kan er nog gebeuren?
Niemand weet hoe hard de regering-Trump het wil spelen. Zeker is dat de Amerikanen hun aanwezigheid op Groenland willen versterken en, indien mogelijk, toegang willen tot de Groenlandse grondstoffen. Voor dat laatste zijn er ook Amerikaanse investeerders nodig en moet de wetgeving op mijnbouw wellicht versoepeld worden. Dat is niet onmogelijk, maar juist de agressieve opstelling van Trump heeft de Groenlanders en de Denen wantrouwig gemaakt tegenover de VS.
Moeilijker zal het zijn om de druk te weerstaan als Washington de eigen militaire aanwezigheid wil versterken. De Amerikanen willen in het Arctische gebied een tegenwicht bieden aan Rusland en China, die daar gestaag steunpunten proberen uit te bouwen. In een goede verstandhouding, als betrouwbare bondgenoten onder elkaar, zal Denemarken allicht bereid zijn de Amerikanen in hoge mate hun zin te geven.
Tegelijk wil het ook zelf meer gaan investeren in de defensie van het eiland. Wanneer de toon van Trump tegenover Kopenhagen zo dwingend blijft als de voorbije weken, zal die Deens-Amerikaanse samenwerking juist bemoeilijkt worden.
Het wordt ook uitkijken naar wat de nieuwe Groenlandse regering wil. Zal die kiezen voor een nieuwe stap richting onafhankelijkheid, met een nieuw referendum, of wil die eerder temporiseren en allereerst mikken op economische zelfstandigheid? Tot welke investeerders zal Groenland zich richten: Amerikaanse bedrijven of andere? Hoe staat de nieuwe regering tegenover een grotere Amerikaanse militaire voetafdruk?
Toen hij begin januari een vraag kreeg over een mogelijke militaire operatie om Groenland in te palmen, wou president Trump die optie niet meteen uitsluiten. Dat opmerkelijke uitgangspunt heeft hij sindsdien nog steeds niet genuanceerd of gecorrigeerd. Hoe onwezenlijk het ook klinkt - een NAVO-land dat een stuk grondgebied van een ander NAVO-land militair zou bezetten en inlijven - dat onmogelijke scenario is niet totaal ondenkbaar meer. Het bezoek van JD Vance aan Groenland zal de Denen en Groenlanders niet meteen geruststellen.
