David Van Reybrouck is Denker der Nederlanden: "Geslaagd als veiligheid en gezondheid planeet hoger op agenda staan"

Ondanks het feit dat het een symbolische eretitel is, vindt David Van Reybrouck (53) zijn aanstelling "een geweldige eer". "Je hebt geen vaste taakomschrijving, maar wel totale vrijheid", zei hij bij de aankondiging van het nieuws al in De Wereld Vandaag op Radio 1. "Dat is heel bijzonder." 

Van Reybrouck wordt Denker der Nederlanden op een moment dat de wereld in brand staat. Oorlogen, crisissen en presidenten als Trump en Poetin schreeuwen om aandacht, maar hij ziet het als zijn missie om vooral ook opnieuw aandacht te vragen voor een probleem dat misschien nog urgenter is: de planetaire ontwrichting, de problemen die onze planeet bedreigen. Ook al beseft hij dat er veel klimaatmoeheid (mensen zijn niet meer geïnteresseerd in de berichten over de klimaatverandering, red.) heerst. 

"Het grootste probleem van onze tijd krijgt vandaag te weinig aandacht omdat we niet aan "vérdenken" doen", vindt Van Reybrouck. "We kijken te weinig naar het heden vanuit het verre verleden en de verre toekomst. Nochtans kunnen we niet wegkijken van de lange termijn, dan maken we het alleen maar erger. Dit is schuldig verzuim en wij (en onze kinderen en kleinkinderen) gaan er de prijs voor betalen." 

"We denken niet vér, het heden is zo woelig dat het onze aandacht helemaal opeist en het moet véél aandacht krijgen, maar niet ál onze aandacht. Het kan zijn dat we de conflicten nu oplossen, maar als we de planeet blijven negeren, gaan we nog veel meer militair geweld krijgen dan we nu al zien, in bijvoorbeeld Gaza en Oekraïne. Oorlogen hangen steeds meer samen met droogte, hitte, waterschaarste, voedselschaarste,...." 

Het verhaal van de klimaatverandering moet volgens Van Reybrouck op een andere manier verteld worden. "We kunnen intussen niet meer communiceren over de ernst van de situatie door te waarschuwen voor de stijging van de temperatuur met 1,5 graad, want daar zitten we al, de situatie is zelfs al ernstiger", vertelt hij in een gesprek met VRT NWS. 

Vorig jaar heeft de klimaatverstoring al 41 extra hittedagen veroorzaakt en 2024 was ook het eerste kalenderjaar dat de symbolische drempel van 1,5 graden opwarming doorbroken heeft. 

"We doen voortdurend alsof de klimaatverandering iets is wat ons in de toekomst gaat treffen. Maar in ons land zijn sinds het jaar 2000 tijdens hittegolven al meer dan 10.000 mensen gestorven. Mijn eigen vader, een nierpatiënt, is er in 2006 aan overleden. En het rare is: ik ken geen lotgenoten. Ik heb nu een oproep gelanceerd: contacteer mij als u een nabestaande bent van 1 van die 10.000 mensen." 

De schrijver zou ook graag een monument laten optrekken voor de hittedoden in ons land. "Ik heb zelfs al een plek in gedachten: Begijnendijk bij Aarschot. Daar is de allerhoogste temperatuur ooit in ons land opgemeten, 41,8 graden (op 25 juli 2019, red.)." 

In functie van een nieuw boek, is Van Reybrouck trouwens recent 8 weken mee gereisd met een vrachtschip dat verschillende landen in Afrika, waaronder Angola, Gabon en Congo, aandeed. "Ik wilde zien wat de klimaatverandering met Afrika doet. De mensen daar hebben het minste uitgestoten, maar zijn het meest kwetsbaar. Dat is fundamenteel oneerlijk, zij zijn het jongste continent van de wereld en zij betalen de prijs voor onze uitstoot." 

Als onze planeet opnieuw wat hoger op de agenda komt te staan, zal zijn Denkerschap voor Van Reybrouck geslaagd zijn. Dat pleidooi voor meer focus op onze aarde werkt hij ook verder uit in zijn nieuwe essay 'De wereld en de aarde. Hoe houden we het veilig?'. 

"Nu zijn we heel erg bezig met de wereld en weinig met de aarde, terwijl we weten dat er ernstige problemen zijn. Er is een schaarste aan zoet water, er komen nieuwe stoffen in onze leefwereld, denk aan PFAS en microplastics. Dat gaat over onze veiligheid en onze gezondheid. De toestand van onze planeet is ons grootste veiligheidsvraagstuk en daar zijn we niet mee bezig, dat vind ik absurd."  

Van Reybrouck wil zich niet enkel concentreren op 'De wereld vandaag' en 'De aarde morgen' , zoals hij het op zijn website omschrijft, maar ook op 'De diepte vanbinnen'. Hoe maken we ons innerlijk weerbaar in kwetsbare tijden? Hoe beschermen we ons tegen alle negatieve nieuwsberichten die op ons afkomen, zonder onze betrokkenheid bij de wereld(problemen) te verliezen en onze connectie met onze medemens?

"De zelfdodingscijfers in ons land zijn hoog, er is veel huiselijk geweld, zelfverwonding, depressie. En er komen nu nog meer zorgen op ons af, niet alleen in de wereld vandaag. Vérdenken is ook naar de aarde morgen kijken en ook aan ons geestelijk welzijn aandacht besteden." 

Volgens Van Reybrouck zijn we daarin stilaan aan een inhaalbeweging bezig, maar is er nog een lange weg te gaan. "We zijn al heel goed bezig met het verzorgen van onze buitenkant: fitnessen, je mooi maken. Je kan zeggen dat we tot nu vooral een dentale hygiëne hadden, maar geen mentale. Ik ben onder de indruk van hoe jonge mensen nu emotioneel kunnen communiceren op een manier die onze ouders en grootouders nooit geleerd hebben." 

Van Reybrouck benadrukt dat hij mensen zeker niet de les wil spellen. "Maar ik heb ook geen gêne om erover te spreken." Hij verwijst naar een lijst die hij bij het begin van de lockdown (tijdens de coronacrisis in 2020) op Facebook gedeeld had met adviezen die hij aan zichzelf gegeven had. Toen was een van zijn tips bijvoorbeeld om kleding te dragen die je kracht gaf. "Dat is voor iedereen anders, maar ik heb er bewust voor gekozen om niet de hele tijd in een trainingsbroek thuis te zitten." 

"Ik denk dat je inzichten kunt delen gebaseerd op je eigen probeersels. Ik heb met Thomas D'Ansembourg ('Vrede kun je leren') ook een boek geschreven over wat mindfulness en geweldloze communicatie kunnen betekenen. Het zit allemaal een beetje in de softe hoek, maar het maakt ons niet soft, maar net sterk." 

Van Reybrouck heeft ook plannen om op theatertournee te gaan en zo zijn inzichten te delen. "Je kan het een getheatraliseerde lezing noemen, dat heb ik in Nederland ook gedaan na 'Revolusi'. En dat was heel tof om te doen. Daar was ook ruimte voor vragen uit de zaal, ik leer daar ook uit." 

"Ik ben dan een soort stand-uphistorian, zoals Bart Van Loo. Er kruipt meer werk in de voorbereiding dan bij een gewone lezing. Maar je kan er wel meteen een groter publiek mee bereiken."