EU-verbod op doorvoer Russisch gas via Zeebrugge gaat in: "Aanvoer voor Europa blijft mogelijk"

In 2015 maakte Fluxys, de beheerder van de lng-terminal in Zeebrugge, de overeenkomst met het Russische consortium Yamal LNG bekend. 214 extra schepen zouden jaarlijks kunnen aanmeren in de haven van Zeebrugge. Die zouden maar liefst 8 miljoen ton vloeibaar aardgas (lng) kunnen overtanken op de terminal in Zeebrugge. 20 jaar lang zou er Siberisch aardgas passeren richting China. Het contract was goed voor zowat 1 miljard euro.

De samenwerking leidde zelfs tot de bouw van een nieuwe grote opslagtank op de Zeebrugse terminal. Die kon de volledige lading van één groot lng-tankschip opslaan. Zo'n tankschip bevat genoeg gas om de hele stad Aalst een jaar lang van gas te voorzien. Een enorme investering, maar Fluxys vaarde er wel bij. Ook Rusland: de levering van het Siberische gas aan China zou de Russische staat tientallen miljarden euro's opleveren. Het contract met Yamal LNG vormde dan ook het sluitstuk van één van de grootste gasprojecten in de wereld.

Al eind vorige eeuw werd de Russische overheid zich bewust van de enorme gas- en oliereserves die zich in het noorden van Siberië kilometers diep onder de ijslagen bevonden. Vooral de ondergrond van het westelijke Yamal-schiereiland bevatte een enorm potentieel. Een potentieel dat Rusland vanaf 2007 begon te ontginnen.

Het Siberische aardgas vond gretig afnemers. Met name China en India gingen enorme contracten aan. Maar een pijpleiding van ruim 3.000 kilometer dwars van west naar oost door Siberië richting China trekken, zou heel veel tijd en geld kosten. Dus koos Yamal LNG om het gas via schepen te vervoeren, gekoeld tot min 162 graden.

Dan wordt het aardgas vloeibaar - vandaar de term lng, liquid natural gas of vloeibaar aardgas - en 600 keer compacter dan in zijn gasvorm. In één lng-tanker kan je dus enorme hoeveelheden aardgas vervoeren.

Dat gas kan je via de noordelijke IJszee naar China verschepen. Alleen... die zogenoemde noordelijke route is alleen tijdens de zomer genoeg ijsvrij om zonder grote ongelukken naar China te varen.

In de winter is het poolijs gewoon te dik om er zelfs met speciale lng-ijsbrekertankers door te raken. En precies in de winter heeft China het meeste gas nodig.

Daarom zochten de Russen een andere uitweg. Via de Barentszzee, Noorse Zee en Noordzee naar Europa en zo verder de Middellandse Zee en het Suez-kanaal door over de Indische Oceaan richting China.

Voor die route zijn de dure lng-ijsbrekertankers niet nodig. Die hebben alleen tijdens het eerste deel van het traject zin. Het is goedkoper de lading van een ijsbrekertanker over te zetten op een gewone lng-tanker, die het grootste deel van de route voor zijn rekening kan nemen. Maar het ijskoude lng van de ene naar de andere tanker overpompen doe je niet zomaar. Daar zijn speciale installaties voor nodig. En Zeebrugge had zulke installaties. Op zijn lng-terminal in de voorhaven.

Zeebrugge lag ook geografisch uitstekend pal op de zuidelijke zomerroute naar China. En bijkomend: Zeebrugge heeft heel goede verbindingen met het Europese gasnet. Europa was in vooroorlogse tijden tuk op het spotgoedkope Russische aardgas. Desgevallend kon een deel van het Yamal-lng ook rechtstreeks via de tankers in Zeebrugge in het Europese gasnetwerk worden gepompt. 

Zeebrugge sleepte dan ook het leeuwenaandeel van het Yamal-contract binnen. Er is nog één lng-terminal in Europa die het aardgas uit Yamal overslaat. Dat is die van Montoir aan de monding van de Loire in Frankrijk, net ten zuiden van Bretagne. Maar daar wordt amper een fractie verscheept van wat Zeebrugge overzet.

Fluxys weigert al jaren cijfers te geven over de overslagactiviteiten in hun Zeebrugse terminal. Maar volgens het gereputeerde databureau ICIS  vonden er in Zeebrugge het voorbije jaar nog 37 overslagacties in Zeebrugge plaats. In Montoir waren dat er amper 5.

Het Institute for Energy Economics and Financial Analysis becijferde dat in Zeebrugge in 2024 nog 3,5 miljard kubieke meter Russisch aardgas werd overgeslagen naar het Verre Oosten.  In Montoir was dat 'amper' 700 miljoen m³.

Maar aan die overslagactiviteiten komt dus vanaf vandaag een eind. In juni vorig jaar besliste de Europese Commissie in een nieuw sanctiepakket om de doorvoer van Russisch aardgas naar derde partijen buiten Europa via de Europese havens te verbieden. Het verbod zou ingaan op 26 maart 2025. De maatregel trof de lng-terminal in Zeebrugge midscheeps.

Uitbater Fluxys hield tot dan toe vol dat ze het Yamal-contract niet zomaar konden verbreken. Pas wanneer er een verbod van Europa of de Belgische staat zou komen, kon Fluxys zich beroepen op overmacht en aan schadeclaims ontsnappen. Maar door het nieuwe sanctiepakket van Europa moest Fluxys de overslag naar het Verre Oosten wel stilleggen. Het zal dat vanaf vandaag ook doen.

Betekent dat dat we geen enkele Russische lng-tanker meer gaan zien in de Zeebrugse terminal? Neen. Want Europa probeert met de ban de gashandel van Rusland met niet-Europese landen te hinderen, maar het laat wel nog Russisch gas binnen zijn eigen grenzen toe.  

Europa zelf is immers nog altijd niet afgekickt van zijn verslaving aan Russisch gas. Vorig jaar was maar liefst 19 procent van het geïmporteerde gas in Europa van Russische origine. Als Europa echt doortastende sancties zou nemen, zou het ook die aanvoer aan banden moeten leggen. Maar dan dreigen we in gasnood en in een nieuwe energiecrisis te raken.

Dus blijft Europa voorlopig Russisch gas invoeren. Er is zelfs geen beperking op. Theoretisch kan Europa al zijn aardgas uit Rusland halen. In de praktijk doet het dat natuurlijk niet. Het heeft de aanvoer sinds de oorlog in Oekraïne zelfs fors afgebouwd, van ruim 150 miljard m³ in 2021 naar 50 miljard vorig jaar. En het wil tegen 2027 de import van Russisch gas helemaal stopzetten.

Maar bij sommigen komen de Europese sancties wrang over. Doorvoer van Russisch gas naar derde landen mag dus niet langer, maar aanvoer van Russisch gas naar Europa mag (voorlopig) nog wel. Milieubewegingen zijn dan ook erg scherp voor de Europese sanctiepolitiek: ze vinden die ronduit hypocriet en stellen dat Europa de inval van Rusland in Oekraïne blijft financieren door zelf gas te blijven invoeren. 

Die ngo's en milieubewegingen wijzen er trouwens op dat Rusland zijn aanvoer van lng naar Europa vorig jaar zelfs met bijna 20 procent heeft verhoogd tegenover 2023. Blijkbaar kan Europa de lokroep van het goedkopere Russische aardgas nog altijd niet weerstaan.

Meerdere experts wijzen er overigens op dat de ban op doorvoer van Russisch gas naar het Verre Oosten de aanvoer van Russisch aardgas naar Europa gewoon nog zal verhogen. Lng-expert Alex Froley van ICIS: "Als Rusland geen gas via Europa kan doorvoeren naar andere bestemmingen en met de nog altijd hoge Europese gasprijzen, zou het kunnen dat Rusland meer gas direct naar Europa stuurt voor gebruik in Europa zelf, zodra het verbod van kracht is."  

Zijn collega Ben McWilliams van de Brusselse denktank Bruegel treedt hem bij: "Rusland zou zijn overslagcapaciteit en de grote opslagtank in Zeebrugge wel eens kunnen inzetten om meer aardgas in te voeren in Europa."

Andere experten signaleren dat Rusland vermoedelijk vorig jaar al is begonnen met uitwegen te zoeken voor zijn bedreigde overslagactiviteiten. De 20 procent meer Russisch aardgas dat via de verschillende Europese lng-terminals is aangevoerd, wijst al in die richting. 

Wanneer we Fluxys vragen naar wat Yamal LNG van plan is met de extra opslagtank op de Zeebrugse terminal, krijgen we geen antwoord. Het is ook niet duidelijk wat er zal gebeuren met de vrijgekomen tijdslots waarbinnen de Russische ijsbrekertankers konden aanmeren om hun kostbare vracht over te pompen op gewone lng-tankers. Die tijdslots zijn heel wat geld waard. Regelmatig organiseert Fluxys veilingen waarop geïnteresseerde leveranciers kunnen bieden om voor hun lng-tankers een tijdslot te kopen.   

Op onze vraag of Yamal LNG die tijdsblokken nu zal gebruiken om de lading van hun lng-ijsbrekertankers rechtstreeks over te pompen naar ons Belgische pijpleidingennetwerk en zo verder naar Europa, komt er geen antwoord.

Wat we wel hebben kunnen vaststellen via ICIS en het Institute for Energy Economics and Financial Analysis , is dat er vorig jaar in Frankrijk plots een verdubbeling plaatsvond van de aanvoer van Russisch lng. Een verdubbeling die vooral te maken had met extra aanvoer in de lng-terminal van Duinkerke. Een terminal die ook in handen is van ... Fluxys.  De rol van onze Belgisch gasdistributeur in de aanvoer van Russisch gas voor Europa is duidelijk niet te onderschatten.