Oerhaai toch slanker dan gedacht: wat zegt dat over ons beeld van dinosaurussen?

"Antwerpen is een echt 'haaienkerkhof,' vol fossiele walvissen en haaientanden", zegt paleontoloog Koen Stein (VUB) in 'Het uur van de waarheid' op Radio 1. "De Antwerpse Megalodon is een uitzonderlijke vondst, omdat men een volledige wervelkolom heeft kunnen terugvinden."

Dankzij de vondst kon het uiterlijk van de grootste haaiensoort ooit nauwkeuriger worden gereconstrueerd. "Nieuw onderzoek toont aan dat de Megalodon, die miljoenen jaren geleden uitstierf, slanker gebouwd was dan gedacht. Hij was wel langer – tot 23 meter, vergelijkbaar met een zwembad", aldus Stein. 

Het tijdperk van de dinosauriërs ligt miljoenen jaren vóór dat van de Megalodon, maar ook binnen hun eigen tijdperk bestaan er grote verschillen. "Ons beeld van deze prehistorische dieren is vaak gebaseerd op veronderstellingen", zegt hij. "Dinosaurussen zagen er heel anders uit dan wij ons voorstellen."

Volgens hem is er niets zo speculatief als de kleur van uitgestorven dieren. "Kinderen tekenen dinosaurussen groen of bruin, dat zijn camouflagekleuren. Maar het is net zo goed mogelijk dat sommige soorten felle kleuren hadden."

"Daarnaast is geweten dat bepaalde dinosaurussen opvallende hoofdversieringen of lichaamsstructuren hadden, mogelijk om mee te pronken. Vergelijk het met paradijsvogels of pauwen: die pronkdrang kan verband houden met het aantrekken van een partner."

Ook het beeld dat we uit films meekrijgen, klopt vaak niet. "In de bekende keukenscène in 'Jurassic Park' zien we kale raptors met een geschubde huid. In werkelijkheid waren ze bedekt met veren."

"Die kennis danken we aan uitzonderlijk goed bewaarde fossielen van verwante soorten, waarin het verenkleed zichtbaar is gebleven. In sommige gevallen kunnen wetenschappers zelfs pigmentstructuren onder de microscoop bestuderen. Zo weten we dat de Sinosauropteryx een gestreept patroon had – een soort ‘tijgerlook’."

Ook de inzichten over hun beweging zijn veranderd. "In het Natuurhistorisch Museum in Brussel werden de Iguanodons rechtop opgesteld, maar later bleek dat ze zich op 4 poten voortbewogen."

Het gedrag van alle dinosaurussen wordt op één hoop gegooid, maar ook daar zit veel variatie in. "Van sommige soorten weten we dat ze zorgden voor hun jongen, terwijl andere - zoals veel grote langnekken - gewoon eieren legden en de kleintjes aan hun lot overlieten. Zoals zeeschildpadden nu nog doen."

Over samenleven bestaan ook veel misverstanden. "Mensen denken vaak dat bekende soorten als de T-Rex, Stegosaurus en Triceratops tegelijk leefden", zegt Stein. Maar dat klopt niet.

"De T-Rex leefde op het einde van het dinotijdperk, zo’n 66 miljoen jaar geleden. De Stegosaurus stamt uit het Jura, ongeveer 150 miljoen jaar geleden. Dat is een verschil van 80 miljoen jaar – meer dan de tijd die ons scheidt van de T-Rex."

De mythe dat de T-Rex je niet ziet staan als je stilstaat, klopt ook al niet, zegt hij. "Met naar voren gerichte ogen had hij uitstekend dieptezicht. Voeg daar zijn scherpe reuk en gehoor aan toe en je hebt een roofdier dat perfect geëvolueerd is voor de jacht."

Soorten zoals de T-Rex zijn intensief onderzocht. "Dat is te danken aan de grote publieke interesse én daardoor ook beschikbare fondsen. Soorten die minder ‘sexy’ zijn krijgen weinig aandacht, maar zijn cruciaal om gaten in onze kennis op te vullen. Daar moeten we meer op inzetten", benadrukt hij.

Artificiële Intelligentie kan een belangrijk hulpmiddel zijn om een beter beeld te krijgen van uitgestorven dieren, volgens Stein. "Recent werd een studie gepubliceerd waarin met behulp van AI een reeks losse tanden uit Noord-Afrika werd onderzocht."

"Door kenmerken zoals lengte, dikte en het aantal kartels op de tanden te analyseren, werd er met AI een onderscheid gemaakt tussen soorten die niet met het blote oog van elkaar te onderscheiden zijn. Op die manier ontdekten we dat er zich in onze collectie een uiterst zeldzame soort bevond."