Veruit de meeste kinderen en jongeren die voor de jeugdrechtbank verschijnen gaan over zaken van verontrustende opvoedingssituaties. "Er zijn heel weinig stoute kindjes", klinkt het in de nieuwe reeks 'Mijn jeugdrechter' op VRT Canvas. Daarin worden 5 verhalen verteld van jongeren die door de jeugdrechter zijn geplaatst. "Ik had een opgelucht gevoel. Toen wist ik, de pijn stopt", getuigt Shani, een van de jongeren.
"Er zijn heel weinig stoute kindjes": nieuwe VRT-reeks vertelt de verhalen van jongeren die verschenen voor de jeugdrechtbank
Dirk Leestmans
Gepubliceerd:
"Het is een hardnekkig cliché: wie bij de jeugdrechter terechtkomt, zal wel iets mispeuterd hebben", zo begint de perstekst. "Toch heeft de grote meerderheid van de kinderen en jongeren die onder de jeugdrechter vallen, niets verkeerd gedaan."
Ze hebben de pech dat ze in een verontrustende opvoedingssituatie opgroeien, waar ze niet de zorg krijgen die ze nodig hebben of ronduit gevaar lopen. "Slechts een kleine minderheid heeft feiten gepleegd, maar die halen wel vaker de pers", klinkt het voort.
Het leeft dat vooral stoute kindjes voor de jeugdrechter moeten komen en dat is eigenlijk helemaal niet het geval
Jeugdrechter Inge Claes
Jeugdrechter Inge Claes bevestigt dat. "Het leeft heel vaak dat het vooral stoute kindjes zijn die bij de jeugdrechter moeten komen", zegt ze. "En dat is eigenlijk helemaal niet het geval." Het zijn de eerste woorden van de eerste aflevering: "Er zijn heel weinig stoute kindjes."
Exacte cijfergegevens zijn er niet, maar er mag aangenomen worden dat 1 op de 10 dossiers op de jeugdrechtbank te maken heeft met criminaliteit. Al de rest heeft betrekking op verontrustende opvoedingssituaties. Bij de parketten heeft 4 op de 10 dossiers te maken met jongeren die een of ander, klein of groot, misdrijf pleegde.
Het verschil tussen beide cijfers kan verklaard worden door het feit dat het parket op zijn niveau al heel veel zelf kan afhandelen, zonder tussenkomst van de jeugdrechter dus. Het parket kan bijvoorbeeld een verwittiging geven aan een jongere of hem verplichten een cursus te volgen. Slechts als hij of zij het te bont maakt, wordt er doorverwezen naar de jeugdrechter.
MOF- en VOS-dossiers
De jeugdrechter behandelt 2 soorten dossiers: de MOF-dossiers en de VOS-dossiers. MOF staat voor 'als misdrijf omschreven feiten' en VOS voor 'verontrustende opvoedingssituatie'. Het eerste gaat over jongeren die criminaliteit plegen, het tweede over jongeren die bijvoorbeeld door het gedrag van hun ouders niet in een behoorlijke, veilige omgeving kunnen opgroeien en om die reden door de jeugdrechter geplaatst worden. Denk aan verwaarlozing, mishandeling, spijbelaars…
Een even pijnlijk als schrijnend voorbeeld daarvan wordt verteld door de 25-jarige Shani in de eerste aflevering. Op erg jonge leeftijd belandde ze bij de jeugdrechter. Ze was slachtoffer van seksueel misbruik door haar vader en het was duidelijk dat de thuissituatie voor haar bijzonder onveilig was. Samen met haar zus en broers werd ze dan ook door de jeugdrechter geplaatst.
Getuigenis Shani uit eerste aflevering:
"Dat is een dag die ik nooit zal vergeten. De politie stond daar en ze hadden Wim ineens meegenomen. Ik had een opgelucht gevoel. Opgelucht omdat ik wist dat het niet meer ging gebeuren. Omdat we met zijn allen thuis werden opgehaald. Wim (haar vader, red.) werd in de gevangenis gezet. Toen wist ik: het stopt. Die pijn stopt."
"Wim die misbruikte mij toen. En mijn jongste zus ook. Hij maakte daar beelden van en verspreidde die op het internet."
"Op welke leeftijd is het seksueel misbruik begonnen?"
"Bij mij op mijn 8 jaar. Mijn zus was nog jonger. Die was 3 jaar."
Het verhaal van Shani is geen uitzondering. De meest recente cijfers dateren van 2023. In dat jaar kwamen er in totaal 182.335 nieuwe zaken binnen bij alle jeugdparketten van dit land. Ruim 60 procent (113.823) van deze dossiers zijn zogenaamde ‘verontrustende opvoedingssituaties’. De andere zaken zijn dan de dossiers waarbij jongeren voor de jeugdrechter moeten komen omdat ze criminaliteit pleegden, de zogenaamde MOF-dossiers.
De cijfers zijn de jongste jaren wel sterk gestegen. Tussen 2014 en 2023 nam het totaal aantal jeugdbeschermingszaken toe met liefst 35 procent. Dat cijfer kan vooral verklaard worden door het toegenomen aantal verontrustende opvoedingssituaties (VOS-dossiers). Dat blijkt ook uit onderstaande grafiek.
Dat toegenomen aantal dossiers uit zich ook in het werk van de jeugdrechters. Zij klagen al veel langer over het gebrek aan opvangplaatsen. Dat blijkt ook uit de reportage.
"Op dit moment is het meest frustrerende het gebrek aan geschikte beschikbare hulpverlening", zegt Claes. "En dat is al 22 jaar zo. Dat is nog niks veranderd. Op het moment dat ik bepaalde hulp wil, is die daar niet", vult haar Gentse collega Mieke Dossche aan. "Of ik heb niet de plaatsen die ik zou willen hebben. En dat is even frustrerend", zegt de Brusselse onderzoeksrechter Tine Suykerbuyck.
Ik voel me vaak machteloos in mijn beroep
Herman Dams, jeugdrechter in Antwerpen
"Vorige week nog meegemaakt", zucht jeugdrechter Nicole Caluwé. "Echt letterlijk moeten zeggen aan een jongen: 'We hebben geen bed voor jou. Je zult toch terug naar huis moeten'. Die jongen vroeg letterlijk aan mij: 'Hebben jullie nu echt geen enkel bed voor mij?' Ik was zo kwaad."
"Ik voel me vaak machteloos in mijn beroep", besluit Herman Dams, jeugdrechter in Antwerpen.
De criminele jeugd van tegenwoordig
Als we in detail gaan kijken naar het soort criminaliteit dat jongeren plegen (de MOF-dossiers) valt het op dat de meeste tenlasteleggingen te maken hebben met wat men noemt misdrijven tegen eigendommen. Het gaat dan bijvoorbeeld over diefstal, vernielingen of brandstichting.
Achter al deze de cijfers zit natuurlijk een menselijk verhaal. 7 van die verhalen zijn te zien in de reeks ‘Mijn jeugdrechter’. Phara de Aguirre keert met 7 jongvolwassenen terug naar de jeugdrechtbank om hun dossier in te kijken en aan hun jeugdrechter de vragen te stellen waarmee ze zijn blijven zitten.
Getuigenis van Shani uit eerste aflevering:
"Ik werd ook geslagen als ik niet deed wat hij wilde. Hij sprak dreigementen uit. Als ik iets zou zeggen zou hij alles van me afpakken. Ja, dat was echt een nachtmerrie. (…) Ik was heel bang voor hem. Ja, ook omdat ik weet hoe agressief hij kan zijn. Het was altijd met een bang hartje dat ik thuiszat."
"Hoe heb je dat volgehouden?"
"Dat snap ik zelf ook niet."
'Mijn jeugdrechter' bestaat uit 5 afleveringen. De eerste begint vanavond om 21.20 uur op VRT Canvas. De reeks is ook te bekijken op VRT MAX.
